Мир черепах
Частые вопросы и удивительный мир среднеазиатской черепахи. Ответы подготовлены на основе согласованных материалов TASBAQA.
I. Частые вопросы
Что делать, если я встретил черепаху в природе?
Если черепаха здорова и находится в пределах своего естественного ареала, оставьте ее там, где встретили. Не забирайте домой и не переносите в другое место. Дикие черепахи приспособлены к жизни в своих местообитаниях. Не тревожьте ее, не пытайтесь кормить. Можно наблюдать на расстоянии и сделать фото/видео.
Если вы нашли черепаху за пределами ее естественного ареала, например в степи возле Астаны, заберите ее, посадите в коробку и свяжитесь с фондом Tasbaqa. Скорее всего, это черепаха, ранее содержавшаяся человеком, которую по незнанию выпустили в неподходящем месте. Посмотрите приложенную карту, чтобы понять, где водятся среднеазиатские черепахи в Казахстане.
Что делать, если черепаха переходит дорогу?
Остановитесь безопасно для участников движения, перенесите ее на обочину в том направлении, в котором она двигалась или куда направлена ее голова. Не возвращайте на исходную сторону дороги – черепаха знает, куда идет и может попытаться перейти дорогу снова.
Что делать, если я нашел черепаху в городе?
Не выпускайте ее в ближайший парк, за городом или на пустыре, она там погибнет от зубов животных или под колесами автомобиля. Сделайте фотографию, сохраните геолокацию и свяжитесь с фондом Tasbaqa.
До получения рекомендаций постарайтесь временно поместить черепаху в просторную коробку с отверстиями для вентиляции, в спокойное место без прямого солнца.
Что делать, если у черепахи поврежден панцирь или она ранена?
Осторожно поместите ее в чистую вентилируемую коробку. Не пытайтесь самостоятельно склеить панцирь, обрабатывать раны агрессивными средствами или давать лекарства.
Как можно скорее свяжитесь с фондом или ветеринаром, работающим с рептилиями. Пришлите фотографии повреждений.
Клиники, которые могут помочь в случае повреждений:
Г. Алматы:
г. Талгар клиника «Свой доктор» ул. Рыскулова, 286 (ВАЗ) тел. +7 707 832 96 34 Instagram @vetklinika_talgar
Г. Астана:
Клиника «Ветеринарный кабинет» ул. Ыкылас Дукенулы, 21/1 тел. +7 777 246 24 52 Instagram @vetastana
Клиника «Верность жизни» ул. Александр Бараев, 21 тел. +7 747 344 45 20 Instagram @vernost.zhizni
Г. Шымкент:
Зооцентр консультаций «Белый клык» ул. Гагарина, 26а/2 тел. +7 747 435 41 36
Instagram @white_fang_zoo
Можно ли передать свою среднеазиатскую черепаху фонду Tasbaqa?
Да, конечно! Если вы решили передать нам свою черепаху, свяжитесь с нами. Расскажите, в каком городе вы находитесь, как давно черепаха живет у вас и в каком она состоянии. По возможности пришлите несколько фотографий.
Мы обсудим, куда лучше доставить черепаху - сразу в реабилитационный центр или сначала в ветеринарную клинику, если ей требуется медицинская помощь. Подскажем, как организовать передачу.
Мы регулярно публикуем на Instagram странице @Tasbaqa_kz фотографии и видео наших подопечных из ветеринарных клиник, реабилитационного центра и с выпусков в природу. Вы сможете следить за жизнью спасенных черепах и, возможно, увидеть среди них свою. А если захотите узнать, как дела именно у вашей черепахи, напишите нам и мы постараемся рассказать и показать.
Как подготовить черепаху к поездке?
Для перевозки подойдет обычная прочная картонная коробка. Она должна быть достаточно просторной, чтобы черепаха могла свободно повернуться, но не слишком большой, иначе на поворотах и при торможении черепаха будет скользить от одной стенки к другой.
На дно можно положить сено, траву или чистую ненужную наволочку либо полотенце. Это поможет черепахе немного зарыться и чувствовать себя спокойнее.
Закройте коробку крышкой, предварительно сделав в ней и по бокам отверстия для вентиляции. Черепахе будет спокойнее в закрытой коробке, чем на виду.
В холодное время года нужно обернуть черепаху в полотенце и донести до машины под своей курткой, чтобы избежать переохлаждения, и уже в машине посадить в коробку.
Коробку можно поставить в пакет, чтобы защитить сиденья автомобиля от возможных загрязнений, но ни в коем случае не завязывайте пакет - воздух должен свободно поступать внутрь.
Во время поездки коробка должна быть надежно закреплена и не находиться под прямыми солнечными лучами, вплотную к обогревателю или под сильным потоком кондиционера.
И, пожалуйста, не выпускайте черепаху самостоятельно в ближайшем парке или за городом, даже если она выглядит совершенно здоровой. После долгой жизни в неволе ей может потребоваться обследование и восстановление, а место выпуска должно подходить для этого вида.
Спасибо, что решили позаботиться о своей черепахе и дать ей возможность вернуться к естественной жизни!
Что происходит с черепахой после передачи в фонд?
Сначала мы осматриваем черепаху, оцениваем ее состояние и, если необходимо, организуем ветеринарную помощь. У черепах, которые долго жили в неволе, нередко бывают заболевания, травмы или сильное истощение.
К каждой черепахе у нас индивидуальный подход. Важно не только убедиться, что она здорова, но и понять, сможет ли самостоятельно жить в природе. Мы наблюдаем, ест ли черепаха дикорастущие травы, умеет ли переворачиваться со спины на лапы, хорошо ли роет землю и закапывается.
За нашими подопечными в реабилитационном центре заботливо присматривает Зарина. Именно она внимательно наблюдает за ними и после периода восстановления оценивает, готова ли черепаха к возвращению в природу или ей нужно еще время.
В центре достаточно места и еды, поэтому мы никуда не торопимся. Каждая черепаха остается у нас столько, сколько ей необходимо. Некоторым хватает относительно короткого периода реабилитации, другие живут у нас по несколько лет. А те, кто из-за травм или физических ограничений уже не сможет выжить в природе, остаются в центре навсегда.
Всех ли черепах фонд выпускает в природу?
Нет. Наша цель - не просто выпустить черепаху, а убедиться, что она сможет самостоятельно выжить в природе.
Некоторым черепахам требуется длительное лечение и восстановление. Другие имеют хронические заболевания, серьезные травмы или необратимые повреждения, из-за которых уже не смогут жить в естественной среде.
Даже если черепаха выглядит здоровой, мы должны убедиться, что она умеет самостоятельно находить и есть природный корм, рыть землю, прятаться от жары и справляться с другими обычными для дикой черепахи задачами.
Тех, кто готов к самостоятельной жизни, мы возвращаем в подходящие природные местообитания. А черепахи, которых выпускать нельзя, остаются в реабилитационном центре и живут там до конца своих дней. В центре у каждой из них есть все необходимое: подходящие условия содержания, полноценное питание, уход и, при необходимости, ветеринарная помощь.
За нашими подопечными заботливо присматривает Зарина. Она хорошо знает характер, привычки и особенности каждой черепахи и старается сделать их жизнь как можно более комфортной.
Почему нельзя самостоятельно выпустить свою черепаху?
Даже если черепаха выглядит здоровой, она может переносить инфекции или быть неприспособленной к самостоятельной жизни.
Выпуск в неподходящем месте или сезоне опасен и для самой черепахи, и для диких популяций. Обратитесь в фонд, и мы поможем определить, что и как сделать лучше для черепахи.
Как фонд выбирает места выпуска черепах?
Мы выпускаем черепах в пределах их естественного ареала, в местах, рекомендованных специалистами Института зоологии Казахстана и областных территориальных инспекций.
При выборе участка учитываем состояние природной территории, наличие подходящей растительности, почвы, в которой черепахи смогут рыть норы, и укрытий от жары и холода. Важно также, чтобы территория была достаточно большой, а поблизости не было непосредственных угроз - например, распашки земель или интенсивного движения транспорта.
Мы учитываем и численность черепах, уже обитающих на выбранном участке: нельзя просто выпустить большое количество животных туда, где им не хватит корма и подходящих мест для укрытия. Мы не выпускаем и в гущу популяции – хоть наши черепахи и клинически здоровы и проходят осмотр ветеринара, лучше подстраховаться.
И конечно, важно правильно выбрать время выпуска, чтобы черепахи успели освоиться на новом месте до наступления неблагоприятного сезона.
Поэтому далеко не любое место, где растет степная или пустынная растительность, или время года подходят для возвращения черепах в природу.
Можно ли узнать, что стало с черепахой, которую я передал?
Да, вы можете обратиться к нам и узнать о ее состоянии. Но мы не всегда можем предоставлять регулярные индивидуальные отчеты: сотрудники фонда одновременно занимаются лечением животных, полевой работой и природоохранными проектами. Фото и видео из клиник и реабилитационного центра регулярно публикуются в инстаграм @Tasbaqa_kz
Почему нельзя покупать черепах на рынках и через объявления?
Покупая черепаху на рынке, в зоомагазине или через объявление, человек часто даже не подозревает, какой путь она прошла, прежде чем оказаться у продавца.
Среднеазиатские черепахи - дикие животные. Их отлавливают в природе, лишая естественной среды обитания, а затем перевозят, иногда на большие расстояния, в тесных коробках и мешках, без воды и подходящих условий. Черепахи получают травмы, страдают от перегрева, обезвоживания и стресса. Многие погибают еще до того, как попадут к покупателю.
Но есть и другая проблема. Каждая купленная черепаха — это сигнал продавцу, что на таких животных есть спрос. Если черепах покупают, их будут продолжать отлавливать. И на место одной проданной черепахи могут привезти несколько новых.
Особенно трудно пройти мимо, когда видишь измученное животное в плохих условиях. Хочется немедленно заплатить и забрать его, чтобы спасти. Мы прекрасно понимаем это желание. Но, к сожалению, такой поступок, конечно, помогает этой черепахе, но он одновременно приносит доход человеку, который торгует дикими животными, и поощряет дальнейший отлов.
Поэтому, пожалуйста, не покупайте черепах даже из жалости. Если вы увидели их в продаже, сфотографируйте животных и место торговли, если это безопасно, сохраните ссылку на объявление или контакты продавца и сообщите нам в фонд Tasbaqa. Мы обратимся в уполномоченные органы и сделаем все необходимое.
В Казахстане использование среднеазиатской черепахи, включая ее отлов и продажу, запрещено и является уголовным преступлением.
Самое важное, что мы можем сделать для диких черепах, — перестать создавать спрос на них. И тогда черепахам, оставшимся в природе, не придется пережить отлов, перевозку и мучения в неволе.
Для чего в Казахстане массово отлавливали среднеазиатских черепах и почему их стало так мало?
Сегодня трудно представить, что еще несколько десятилетий назад среднеазиатских черепах в Казахстане отлавливали сотнями тысяч. Их отправляли за границу, использовали в пищу, скармливали пушным зверям на зверофермах, продавали в зоомагазинах и покупали для домашнего содержания. В соседнем Узбекистане из черепах даже производили мясные консервы.
Промысловый отлов в Казахстане продолжался около 70 лет — с 1932 по 2001 год. За это время из природы были изъяты миллионы животных. Но точного общего количества мы не знаем: сведения о заготовках за многие годы отсутствуют, а масштабы незаконного отлова не поддаются достоверному подсчету.
1930-е годы. Черепахи как экспортный товар
Первые документальные сведения о крупномасштабном промысле относятся к 1932 году. По данным зоолога В. Н. Шнитникова (1934), Крайохотсоюз заготовил в Казахстане для отправки за границу 27 000 черепах.
К. П. Параскив (1956) также сообщал об отлове 25 000 черепах в 1920–1940-х годах. Возможно, речь шла о тех же заготовках, поэтому складывать эти цифры нельзя.
В соседнем Узбекистане черепах тоже начали массово собирать в 1930-х годах. Например, в 1936 году работники совхоза Кенимех отлавливали их для кормления пастушьих собак.
Таким образом, уже в 1930-х годах черепаха рассматривалась не как животное, нуждающееся в охране, а как доступный природный ресурс.
1941–1945 годы. Черепахи как продовольствие и сырье для консервов
В годы Великой Отечественной войны черепах использовали как дополнительный источник продовольствия.
В Казахстане сохранились воспоминания жителей Чимкента о черепашьем супе, которым кормили работников предприятий в тяжелые военные годы.
Но использование черепах не ограничивалось отдельными случаями. Д. А. Бондаренко (2022), ссылаясь на работу Д. Н. Захидова (1971), приводит сведения о систематических заготовках, начавшихся в Узбекистане в 1942 году.
За годы промысла там были заготовлены и реализованы несколько тысяч тонн черепах — живыми, в виде консервов, сушеного и вяленого мяса. Производство мясных консервов было организовано на заводе в поселке Муйнак.
Основными районами добычи были Джизакская область, Голодная, Обручевская и Чардаринская степи. Последняя впоследствии вошла в состав Казахстана.
При этом точная продолжительность заготовок и количество изъятых животных неизвестны. Черепах ошибочно считали вредителями сельского хозяйства, поэтому полноценного учета их добычи не вели.
1950–1960-е годы. Корм для пушных зверей
После войны массовый отлов продолжился. В Казахстане черепах использовали для кормления пушных зверей на звероводческих фермах.
Особенно интенсивно их собирали в Южном Прибалхашье и долине реки Или. По сведениям А. Ф. Богданова (1965), которые приводят Р. А. Кубыкин и З. К. Брушко (1994), государственные звероводческие хозяйства ежегодно заготавливали до 100 000 черепах.
При этом совершенно неизвестно, сколько животных использовали частные зверофермы в тех же районах.
Получается, что только для кормления пушных зверей ежегодно могли изымать десятки тысяч черепах, а реальные объемы были еще выше официально известных.
1960–1980-е годы. Массовая зооторговля
С развитием торговли живыми животными среднеазиатская черепаха превратилась в массовый коммерческий товар.
В 1967 году по заказам зарубежных фирм в Казахстане было отловлено и экспортировано 43 000 черепах.
В 1973–1975 годах производственное объединение «Охотзоопром» заготовило еще 364 000 особей, преимущественно для зооторговли.
С 1975 года промысел начали контролировать и систематически документировать. По опубликованным данным, за 1976–1983 годы было заготовлено 866 000 черепах, то есть в среднем 108 250 животных ежегодно.
По другим оценкам, в 1970–1980-х годах ежегодные объемы заготовок достигали примерно 150 000 особей.
Черепах продавали через зооторговые организации внутри СССР и отправляли за границу. Животных приобретали для домашнего содержания, зоопарков и других учреждений.
Главными районами промысла были территории, где черепах встречалось особенно много и куда было удобно добираться транспортом:
Арысский массив в предгорьях Бельтау, Южный Казахстан;
плато Карой в предгорьях Заилийского Алатау;
массив Кербулак в предгорьях Джунгарского Алатау;
Южное Прибалхашье и долина Или.
На большей части ареала плотность черепах была недостаточной для массовых заготовок, поэтому промысловая нагрузка концентрировалась на нескольких наиболее богатых популяциях.
Черепахи месяцами голодали в ожидании покупателей
Массовый отлов сопровождался жестокими условиями содержания животных.
Р. А. Кубыкин и З. К. Брушко (1994) описали случаи, зафиксированные в 1975–1978 годах на Каззоокомбинате, а также в 1992 году в некоторых коммерческих организациях.
Отловленных черепах месяцами держали в переполненных загонах, в антисанитарных условиях и без кормления, ожидая появления покупателей.
Особенно тяжело животные переносили ранневесенний отлов. После многомесячной летне-зимней спячки черепахи еще не успевали восстановить массу тела и были ослаблены.
Ученые предупреждали, что ранний отлов особенно опасен по двум причинам. Во-первых, из популяции забирали взрослых животных до того, как они успевали размножиться в текущем сезоне. Во-вторых, ослабленные черепахи плохо переносили содержание в неволе.
Сколько животных погибало в загонах, при хранении и транспортировке, неизвестно. Однако описанные условия показывают, что страдания животных начинались задолго до их продажи.
1984–2001 годы. Сокращение официального промысла
После создания в 1975 году герпетологической группы в Институте зоологии АН Казахской ССР специалисты начали систематические учеты численности черепах.
В 1975–1982 годах обследовали районы Алматинской, Талды-Курганской, Джамбылской, Южно-Казахстанской и Кзыл-Ординской областей. Ученые выявили территории, где многолетние заготовки уже сильно истощили популяции, и рекомендовали сократить отлов, изменить его сроки и учитывать половую структуру изымаемых животных.
С 1984 года объемы промысла удалось значительно снизить. За 1984–1993 годы было изъято 297 200 черепах, в среднем около 30 тысяч ежегодно.
При этом опубликованные сводные итоги за 1976–1993 годы различаются. Сумма приведенных по отдельным периодам данных составляет 1 163 200 особей, тогда как Кубыкин и Брушко (1994) указывали около 1,1 миллиона. Это еще раз показывает неполноту и несогласованность исторического учета.
На 1994–1995 годы была выделена квота на добычу 36 036 черепах.
На 1999–2001 годы была установлена квота в 99 000 особей, но документально подтверждена отправка только 41 000. Еще 16 000 отловленных черепах, которые не удалось реализовать, были выпущены обратно в природу.
Квоты нельзя приравнивать к количеству фактически отловленных животных.
Сколько всего черепах забрали из природы Казахстана?
По оценке Д. А. Бондаренко и Т. Н. Дуйсебаевой (2012), за 1967–2001 годы из природы Казахстана было изъято более 1 миллиона 862 тысяч среднеазиатских черепах.
Но эта цифра не является полным документально подтвержденным итогом. Для 1968–1972 годов отсутствовали сведения, поэтому исследователи использовали расчетную оценку, предполагая ежегодный отлов на уровне 1967 года — 43 тысячи особей. Это дало еще 215 тысяч за пять лет.
Кроме того, в оценку не входят заготовки 1930–1960-х годов, включая массовый отлов для звероферм. Неизвестны и полные масштабы незаконного промысла.
С 2002 года. Незаконный отлов и контрабанда
С 2002 года официальный промысел среднеазиатской черепахи в Казахстане прекратился. Но незаконный отлов и торговля продолжились.
По данным Пограничной службы КНБ Республики Казахстан, с 1 января 2009 года по 1 января 2014 года было зарегистрировано 11 случаев незаконной перевозки 16 639 черепах.
С учетом дополнительных сообщений о задержаниях в Казахстане и соседних странах исследователи установили, что за 2009–2013 годы было обнаружено более 21 600 контрабандных черепах.
Часть этих животных происходила из Узбекистана и перевозилась через Казахстан транзитом. Были также зарегистрированы случаи вывоза казахстанских черепах в Узбекистан, что позволяло продавать их под видом животных другого происхождения.
Это только выявленные партии. Сколько черепах было вывезено без задержаний, неизвестно.
После конфискации животные тоже не всегда получали необходимую помощь. В исследовании незаконного оборота описан выпуск в 2002 году около 2 000 конфискованных черепах на ограниченной территории радиусом примерно 500 метров. Авторы отмечали, что такое скопление ослабленных животных снижало их шансы на выживание. Известны и случаи выпуска черепах в неподходящие для них местообитания.
Таким образом, даже спасение животных от контрабандистов не всегда означало их благополучное возвращение в природу.
Почему популяции не восстановились?
Среднеазиатская черепаха — долгоживущее животное с медленным воспроизводством. Она не способна быстро компенсировать массовое изъятие взрослых особей.
На протяжении десятилетий люди забирали из природы огромное количество половозрелых животных, причем нередко ранней весной, до размножения.
Особенно сильно пострадали популяции в местах интенсивного промысла.
В середине XX века на правобережье реки Или встречалось до 41 черепахи на гектар. В 1970-х годах на некоторых из этих территорий отмечали уже лишь единичных животных.
На Арысском массиве в 1979–1983 годах средняя плотность черепах в местах заготовок составляла 15,7 особи на гектар, а на участках, истощенных промыслом, — всего 1,6 особи на гектар.
Исследования 2003 и 2005 годов показали, что даже спустя много лет после сокращения промысла состояние популяции на обследованных участках Арысского массива не улучшилось. В ней преобладали взрослые самки старше 15 лет, а доля неполовозрелых особей составляла в среднем только 11%.
Серьезное истощение популяций было отмечено и на массиве Кербулак в Алматинской области.
При этом проблема не ограничивалась отловом. Одновременно сокращалась площадь естественных местообитаний. В 1950-х годах были распаханы обширные территории Голодной степи, в 1980-х расширились орошаемые земли в Чардаринской степи, а при создании Капчагайского водохранилища в 1970 году оказалась затоплена часть местообитаний в Илийской котловине.
Получается, что черепах не только десятилетиями массово забирали из природы — у выживших животных постепенно отнимали и места, где они могли жить и размножаться.
Что мы можем сделать сейчас?
Несколько поколений людей воспринимали черепах как практически неисчерпаемый природный ресурс. Их ловили для продажи, экспорта, кормления других животных и производства продуктов питания. О последствиях для природных популяций долгое время почти не задумывались.
Сегодня мы знаем, какой огромный ущерб это нанесло.
Мы не можем вернуть миллионы изъятых черепах и восстановить уничтоженные места обитания за несколько лет. Но можем прекратить повторение прежних ошибок.
Фонд Tasbaqa вместе с учеными, государственными органами, волонтерами и неравнодушными людьми работает над сохранением оставшихся популяций. Мы защищаем естественные местообитания, спасаем животных при хозяйственных работах, помогаем пострадавшим черепахам, возвращаем здоровых животных в природу и добиваемся изменений, которые позволят предотвращать их гибель.
У нас большой долг перед черепахами, и вернуть его невозможно. Но мы можем объединить усилия для сохранения и самих животных, и природы, без которой они не смогут выжить.
Какая ответственность предусмотрена за незаконный отлов и продажу черепах?
С 4 января 2026 года в Казахстане действует запрет на пользование среднеазиатской черепахой (Testudo horsfieldii) на всей территории страны до 2040 года.
Запрет установлен приказом Министра экологии и природных ресурсов Республики Казахстан № 351 от 18 декабря 2025 года. Он распространяется также на части черепах и их дериваты (производные продукты). Исключение предусмотрено для использования в научных целях.
Это означает, что среднеазиатских черепах нельзя отлавливать в природе для продажи, содержания дома, нельзя использовать в псевдомедицинских целях и т. д.
За незаконное обращение со среднеазиатскими черепахами предусмотрена уголовная ответственность по статье 339 Уголовного кодекса Республики Казахстан.
Статья охватывает незаконную добычу (отлов), приобретение, хранение, продажу, ввоз, вывоз, пересылку, перевозку и уничтожение животных, на которых установлен запрет на пользование, а также уничтожение мест их обитания.
По части 1 статьи 339 УК РК предусмотрены следующие наказания:
штраф до 3 000 месячных расчетных показателей (МРП);
исправительные работы в том же размере;
общественные работы на срок до 800 часов;
ограничение свободы на срок до 3 лет;
лишение свободы на срок до 3 лет.
Статья также предусматривает конфискацию имущества и лишение права занимать определенные должности или заниматься определенной деятельностью на срок до 5 лет.
Для понимания размера штрафа: в 2026 году 1 МРП составляет 4 325 тенге. Таким образом, максимальный штраф по части 1 статьи 339 составляет 12 975 000 тенге.
При обстоятельствах, отягчающих ответственность, предусмотрены более строгие наказания. Конкретную меру ответственности определяет суд с учетом обстоятельств дела.
Что делать, если вы увидели черепах в продаже?
Не покупайте их даже из желания спасти. Сохраните ссылку на объявление, сделайте скриншоты или сфотографируйте место торговли, если это безопасно. Сообщите о продаже в полицию, территориальную инспекцию лесного хозяйства и животного мира или в фонд Tasbaqa. Мы поможем передать информацию в уполномоченные органы.
Если черепаха уже давно живет у вас дома, и вы хотите передать ее фонду, не бойтесь обращаться к нам за консультацией. Наша задача — помочь животному, а не обвинять человека, который хочет поступить правильно.
Правда ли, что в Казахстане запретили использование среднеазиатских черепах до 2040 года?
Да. С 4 января 2026 года действует общенациональный запрет на пользование среднеазиатской черепахой, ее частями и дериватами до 2040 года. Исключение предусмотрено для использования в научных целях.
Основание — приказ Министра экологии и природных ресурсов РК от 18 декабря 2025 года № 351.
Что делать, если я увидел объявление о продаже черепахи в интернете?
Сделайте скриншот объявления, сохраните ссылку, дату публикации и сведения о продавце. Отправьте информацию в Tasbaqa.
Мы взаимодействуем с правоохранительными органами и территориальными инспекциями и можем помочь организовать проверку сообщения и принятия дальнейших мер.
Что делать, если черепах продают на рынке или в магазине?
По возможности сфотографируйте животных и место продажи, запишите адрес и дату. Передайте информацию фонду.
Не пытайтесь самостоятельно изымать животных и не вступайте в конфликт с продавцом. Tasbaqa обратится в компетентные органы и будет сопровождать вопрос передачи животных на ответственное содержание в фонд.
Законно ли держать черепаху, которая живет дома уже много лет?
Если среднеазиатская черепаха живет у вас много лет, это не означает, что после введения запрета вы автоматически стали нарушителем закона.
Однако законность приобретения и содержания животного зависит от конкретных обстоятельств: когда и каким образом черепаха попала к вам, есть ли документы, подтверждающие ее законное происхождение.
Многие черепахи оказались в семьях задолго до введения нынешнего запрета. Их покупали в зоомагазинах, получали в подарок или забирали у прежних владельцев. При этом документы на животных часто не сохранялись или их вообще не было, но сам по себе срок содержания не подтверждает законность приобретения.
Если у вас давно живет черепаха и вы не знаете, как правильно поступить, свяжитесь с фондом Tasbaqa. Мы постараемся помочь вам разобраться в ситуации и подскажем, куда обратиться за официальным разъяснением.
В любом случае рассмотрите возможность ее передачи в наш реабилитационный центр. После нескольких лет неволи у черепахи есть шанс вернуться к себе домой - в природу, и мы в этом поможем.
Пожалуйста, не выпускайте черепаху самостоятельно. Даже если она выглядит здоровой, для возвращения в природу необходимо правильно выбрать место и время выпуска, а также убедиться, что черепаха клинически здорова и у нее достаточно сил.
Чем занимается фонд Tasbaqa?
Tasbaqa — казахстанский природоохранный фонд, созданный в 2023 году. В данное время мы занимаемся сохранением среднеазиатской черепахи и ее естественных местообитаний. Наша работа началась со спасения отдельных животных, но постепенно выросла в комплексную природоохранную деятельность, направленную на решение проблем, угрожающих черепахам и экосистемам пустынь и полупустынь Казахстана.
Сегодня мы работаем по нескольким направлениям.
Защита естественных местообитаний. Мы выступаем за сохранение природных территорий, на которых обитают черепахи и другие животные. Особое внимание уделяем угрозам, связанным с распашкой целинных земель, сельскохозяйственным освоением и разрушением пустынных экосистем. Сотрудничаем с государственными органами и учеными, участвуем в подготовке предложений по совершенствованию природоохранного законодательства.
Спасение, реабилитация и возвращение животных в природу. Мы принимаем черепах, которых люди добровольно передают фонду, а также животных, изъятых из незаконной торговли. Организуем ветеринарные осмотры, лечение и реабилитацию. Здоровых черепах возвращаем в подходящие природные местообитания по согласованию со специалистами. Кроме того, спасаем животных из открытых траншей, с участков предстоящей распашки и других опасных мест. Только весной 2026 года совместно с партнерами нам удалось спасти более 9 000 черепах и 200 других животных на территориях сельскохозяйственного освоения.
Научные исследования и мониторинг. Совместно со специалистами Института зоологии и другими учеными мы изучаем распространение и численность среднеазиатской черепахи, состояние ее популяций и местообитаний. Эти данные необходимы, чтобы выявлять территории, нуждающиеся в защите, оценивать изменения численности и принимать обоснованные природоохранные решения.
Экологическое образование. Мы проводим занятия в школах, организуем конкурсы, полевые экскурсии и просветительские мероприятия. Рассказываем детям и взрослым о жизни черепах, их роли в природе и о том, почему диких животных нельзя забирать из естественной среды. В рамках наших образовательных проектов проведено 193 занятия для 7 356 школьников в разных городах Казахстана.
Противодействие незаконному отлову и торговле. Мы выявляем случаи незаконной продажи черепах, передаем информацию уполномоченным органам, участвуем в спасении конфискованных животных и информируем население о действующих запретах. В Казахстане с 4 января 2026 года действует запрет на использование среднеазиатской черепахи и ее производных до 2040 года.
Сотрудничество с государственными органами, учеными и местными сообществами. Мы взаимодействуем с природоохранными ведомствами, территориальными инспекциями, научными учреждениями, национальными парками, сельскохозяйственными предприятиями и волонтерами. Многие природоохранные проблемы невозможно решить силами одной организации, поэтому мы стремимся объединять усилия всех заинтересованных сторон.
Наша главная цель — не просто спасти как можно больше отдельных черепах, а сохранить условия, чтобы черепахи могли продолжать жить и размножаться в природе без постоянного природоохранного вмешательства человека. Защищая среднеазиатскую черепаху, мы одновременно защищаем природные экосистемы Казахстана и множество других видов, которые в них обитают.
Как я могу помочь сохранить черепах?
Помочь сохранить среднеазиатскую черепаху может каждый. Для этого необязательно быть биологом, участвовать в экспедициях или жертвовать большие суммы. Иногда достаточно не совершать действий, которые вредят природе, или вовремя сообщить о замеченной проблеме.
Не забирайте черепах из природы. Если вы встретили черепаху в ее естественном местообитании, оставьте ее там. Она не потерялась и не нуждается в спасении только потому, что находится далеко от воды или населенного пункта. Среднеазиатская черепаха — сухопутное животное, прекрасно приспособленное к жизни в пустынях и полупустынях. Забирая ее домой, человек лишает природу еще одной особи, способной участвовать в размножении.
Не покупайте диких черепах. Даже если продавец уверяет, что черепаха выращена дома или что ее нужно «спасти», покупка поддерживает спрос на этих животных. Чем больше покупателей, тем выгоднее незаконный отлов. Если вы хотите помочь черепахе, не выкупайте ее у продавца, а сообщите о продаже в фонд Tasbaqa.
Сообщайте об угрозах черепахам и их местообитаниям. Увидели незаконную продажу, открытые траншеи с попавшими в них животными, массовую гибель черепах или распашку природной территории, где они обитают? По возможности зафиксируйте место, дату, фотографии или видео и передайте информацию природоохранным органам либо нам. Такие сообщения помогают выявлять нарушения, организовывать спасательные операции и добиваться устранения опасных ситуаций. Не подвергайте себя риску и не вступайте в конфликт с нарушителями.
Распространяйте достоверную информацию. Поделитесь нашими публикациями, расскажите друзьям, коллегам и детям, почему нельзя покупать диких черепах, выпускать домашних животных в случайных местах или уничтожать их естественные местообитания. Подписка на страницу @Tasbaqa_kz, репосты и комментарии помогают природоохранной информации достигать людей, которые раньше ничего не знали об этой проблеме. Иногда одна публикация позволяет найти волонтеров, обнаружить незаконную торговлю или привлечь внимание к уничтожению природной территории. Или спасти жизнь больной черепашке, владельцы которой не знают как ей помочь.
Станьте волонтером. Фонду нужна помощь не только в полевых экспедициях. Волонтеры могут участвовать в образовательных мероприятиях, помогать с фотографиями и видеоматериалами, переводами, подготовкой публикаций, распространением информации и организационными задачами. Возможности участия зависят от текущих проектов, места проживания и навыков добровольцев.
Поддержите наши природоохранные проекты. Даже небольшие пожертвования помогают оплачивать транспортировку спасенных животных, ветеринарную помощь, кормление и содержание черепах на реабилитации, полевые обследования и другие необходимые расходы. Регулярная поддержка особенно важна, поскольку помощь животным требуется постоянно, а не только во время грантовых проектов.
Помогайте защищать природные территории. Если вы знаете о планируемой распашке, строительстве или другой хозяйственной деятельности в местах обитания черепах, сообщите нам заранее. Чем раньше становится известно об угрозе, тем больше возможностей оценить ситуацию, обратиться в ответственные органы, договориться с землепользователями и предотвратить гибель животных. Особенно ценна помощь местных жителей, которые хорошо знают свою территорию и замечают изменения раньше других.
Рассказывайте детям о природе. Объясните ребенку, почему черепаху нельзя забирать домой, зачем нужны дикие животные и почему важно сохранять места, где они живут. Учителя и родители могут использовать образовательные материалы Tasbaqa, проводить тематические занятия и участвовать в наших конкурсах и мероприятиях.
Главное — помнить, что защита черепах начинается с уважения к их праву жить в природе. Необязательно спасать животное собственными руками, чтобы принести пользу. Можно предотвратить его отлов, сообщить об опасности, помочь природоохранной организации или просто убедить другого человека не причинять вреда.
Каждое такое действие имеет значение. А когда тысячи людей начинают действовать сообща, появляется возможность не только спасать отдельных черепах, но и сохранять целые природные территории.
Хотите помочь? Перейдите в раздел «Что можете сделать вы», чтобы узнать о волонтерстве, поддержке проектов и способах связаться с Tasbaqa.
Как стать волонтером Tasbaqa?
Напишите нам через раздел «Связаться» или в социальных сетях. Укажите, в каком городе вы живете, чем хотели бы помогать, какие у вас есть навыки и сколько времени вы готовы уделять волонтерству.
Нам нужна помощь в разных направлениях:
Перевозка животных, кормов и необходимых материалов.
Перевод текстов на казахский и английский языки.
Проведение занятий в школах и других образовательных мероприятий.
Распространение информационных материалов, помощь с фотографиями, видео и социальными сетями.
Организация природоохранных акций и участие в полевых мероприятиях.
Необязательно иметь биологическое образование или опыт работы с животными. Мы подберем задачи с учетом ваших возможностей и текущих потребностей фонда. Работа с животными и участие в спасательных операциях проводятся по согласованию с командой Tasbaqa.
Как поддержать фонд финансово?
Вы можете поддержать природоохранные проекты Tasbaqa разовым или регулярным пожертвованием. Для получения информации о способах перечисления средств свяжитесь с нами через раздел «Связаться».
Пожертвования помогают оплачивать ветеринарную помощь, кормление и содержание спасенных черепах, транспортные расходы, полевые исследования, природоохранные и образовательные мероприятия.
Любая сумма имеет значение и помогает нам продолжать работу по сохранению черепах и их естественных местообитаний.
Можно ли пригласить Tasbaqa провести лекцию в школе?
Да. Мы проводим образовательные встречи и предоставляем материалы о среднеазиатской черепахе и ее охране.
Если сотрудники фонда не могут приехать лично, учителя и волонтеры могут воспользоваться подготовленными презентациями и материалами для лекций.
Здесь будет ссылка на папку с материалами для скачивания.
Куда сообщить об уничтожении мест обитания черепах?
Если вы узнали о планируемой распашке природных земель, заметили уничтожение мест обитания черепах, гибель животных при сельскохозяйственных или строительных работах, открытые траншеи или другие угрозы, сообщите в фонд Tasbaqa.
По возможности пришлите точную геолокацию, фотографии или видео, дату и краткое описание ситуации. Если вам известно, какая организация проводит или планирует работы, укажите и эту информацию.
Особенно важно сообщать о предстоящих работах заранее: это дает больше возможностей предотвратить гибель животных и сохранить их местообитания.
Не подвергайте себя опасности и не вступайте в конфликт с работниками. Мы оценим полученную информацию и определим дальнейшие действия.
Контакты для практического раздела
Юлия — основной контакт
+7 701 443 4215
Написать Юлии в WhatsApp
Зарина — Алматы, реабилитация
+7 747 881 3068
Написать Зарине в WhatsApp
Ксения — Астана, ветеринар
+7 701 223 6072
Написать Ксении в WhatsApp
Источники для практического раздела
Основой рекомендаций о спасении, реабилитации и взаимодействии с правоохранительными органами служит практика фонда Tasbaqa. Научные и правовые основания:
Бондаренко Д. А., Дуйсебаева Т. Н. (2012). Среднеазиатская черепаха, Agrionemys horsfieldii (Gray, 1844), в Казахстане (распространение, районирование ареала, плотность населения). Современная герпетология. Т. 12, вып. 1/2. С. 3–26.
Бондаренко Д. А. (2021). Обзор биологии и экологии среднеазиатской черепахи. DOI: 10.54944/br164ci25.
Бондаренко Д. А. (2022). История промысла среднеазиатской черепахи Agrionemys horsfieldii (Testudinidae, Reptilia) в Узбекистане и его влияние на численность популяций. Современная герпетология. Т. 22, вып. 3/4. С. 95–104.
Захидов Д. Н. (1971). Исторические сведения о промысле среднеазиатской черепахи в Узбекистане, с. 149.
Кубыкин Р. А., Брушко З. К. (1994). О промысле амфибий и рептилий в Казахстане. Selevinia. № 2. С. 78–80.
Fritz U. et al. (2009). Исследование филогеографии Testudo horsfieldii, важное для оценки рисков перемещения животных.
Приказ Министра экологии и природных ресурсов РК от 18.12.2025 № 351. Текст запрета до 2040 года.
Уголовный кодекс Республики Казахстан, статья 339. Действующая редакция УК РК.
Материалы полевых обследований и спасательных мероприятий Tasbaqa, 2024–2026 годы.
II. Удивительный мир черепах
Когда среднеазиатские черепахи просыпаются весной?
Среднеазиатские черепахи появляются на поверхности ранней весной, когда почва начинает прогреваться. В самых южных районах Казахстана первых животных иногда можно увидеть уже в конце февраля или начале марта, но сроки зависят от погоды и особенностей местности.
Первыми обычно выходят самцы - в некоторых исследованных популяциях на 5–14 дней раньше самок. Это связано с началом брачного периода – самцы начинают интенсивно питаться, проводят между собой брачные турниры.
Появление на поверхности еще не означает, что черепаха сразу становится активной. В исследованиях температура тела при выходе из убежища составляла около 9,4 °C, тогда как активное передвижение начиналось при более высокой температуре - около 22,1 °C.
Черепахи греются на солнце, а затем отправляются на поиски корма и партнеров.
Правда ли, что черепахи активны всего несколько месяцев в году?
Да. В природе среднеазиатские черепахи могут проводить на поверхности всего 2–3 месяца в году, а оставшиеся 9–10 месяцев - в состоянии сезонного покоя под землей.
Весна - самое важное время в их жизни. За короткий период необходимо восстановить энергетические запасы, питаться, спариваться, а самкам -подготовиться к откладке яиц и отложить яйца.
С наступлением летней жары и высыханием растительности черепахи постепенно прекращают активность и уходят под землю.
Продолжительность активного сезона различается по регионам и годам. После влажной весны черепахи могут оставаться активными дольше, а в засушливые годы уходят в убежища раньше.
Почему черепахи проводят большую часть года под землей?
Большую часть года среднеазиатские черепахи проводят в подземных убежищах. Они используют собственные норы, естественные пустоты и иногда убежища других животных, расширяя или углубляя их под себя.
Под землей температура изменяется гораздо медленнее, чем на поверхности. Это помогает пережить как летнюю жару, так и зимние холода.
Сезонный покой не означает, что животное погибло или навсегда покинуло территорию. Черепахи могут находиться под землей многие месяцы, оставаясь незаметными.
Именно поэтому распашка земель особенно опасна: даже если на поверхности не видно ни одной черепахи, в почве могут находиться живые животные.
Как погода влияет на активность черепах?
Среднеазиатские черепахи - холоднокровные (пойкилотермные) животные: температура их тела во многом зависит от окружающей среды.
В прохладные весенние дни они выходят греться на солнце, а в жаркую погоду прячутся в тени растений или норах.
Исследования терморегуляции показывают, что температура тела активно передвигающихся черепах обычно значительно выше температуры при выходе из убежища. В одном из исследований средняя предпочитаемая температура составляла около 30,5 ± 0,5 °C.
Погода влияет не только на поведение, но и на продолжительность активного сезона. Засуха ускоряет высыхание кормовых растений, поэтому черепахи могут уходить в летний покой раньше обычного.
Раздел 2. Как черепахи выживают в пустыне
Как черепахи регулируют температуру своего тела?
Среднеазиатские черепахи не поддерживают постоянную температуру тела так, как птицы и млекопитающие. Они регулируют ее главным образом поведением.
Утром черепаха выбирается из убежища и греется на солнце. Когда тело достаточно прогреется, она начинает активно передвигаться, искать пищу и взаимодействовать с другими черепахами.
Если становится слишком жарко, животное уходит в тень или под землю. Перегрев для черепахи не менее опасен, чем переохлаждение.
Поэтому подходящий субстрат (грунт) - обязательное условие ее выживания.
Как черепахи переживают сильную жару и зимние холода?
Среднеазиатские черепахи приспособились к климату, в котором летняя жара сочетается с холодной зимой.
В жаркий период они уходят в летний покой, называемый эстивацией. Зимой наступает период зимнего покоя - брумации.
Подземные убежища защищают черепах как от перегрева, так и от сильного охлаждения.
По данным исследований, зимовочные норы располагаются на такой глубине, где температура грунта обычно не опускается ниже 2 °C. В Таджикистане в середине февраля у черепах, зимовавших на глубине 40–45 см, температура тела составляла 8–9 °C.
Во время сезонного покоя обмен веществ и двигательная активность снижаются, что позволяет экономно расходовать накопленные ресурсы.
Однако эти приспособления не делают черепах неуязвимыми. Разрушение нор тяжелой техникой может привести к гибели животных, даже если они находятся глубоко под землей.
Насколько глубокими бывают норы среднеазиатских черепах?
Глубина нор зависит от сезона, типа почвы и местности.
В Центральных Кызылкумах черепах находили летом на глубине 30–70 см, а в Каракумах - на глубине 75 см.
В Южном Прибалхашье (Казахстан) описана зимовка черепахи на глубине 1 метра при длине наклонной норы 1,8 метра.
В предгорьях Туркестанского хребта в Узбекистане норы достигали 1,5–2 метров.
Эти цифры показывают, насколько глубоко животные могут находиться под землей.
Поэтому, например, обычный осмотр участка перед сельскохозяйственными работами не позволяет обнаружить всех черепах. Особенно если работы ведутся в период сезонного покоя.
Раздел 3. Питание черепах
Чем питаются среднеазиатские черепахи в природе?
Среднеазиатские черепахи преимущественно растительноядны. Они питаются листьями, молодыми побегами, цветками, соцветиями и плодами растений. Ученые дают сведения о 182 видах кормовых растений из 42 семейств.
Черепахи едят не любую траву. Наиболее важны весенние эфемеры - растения, которые быстро развиваются после дождей и завершают жизненный цикл до наступления летней засухи. Черепахи едят растения из семейств капустных, маковых, бобовых, злаковых, астровых и бурачниковых. При этом они очень избирательны. Например, на Арысском массиве в Казахстане в мае 2005 года 52% зарегистрированных кормовых объектов составлял Papaver pavoninum, еще 24% -Astragalus filicaulis. Всего два вида обеспечивали 76% рациона по результатам этих наблюдений.
В других местообитаниях состав пищи, конечно, отличается, в зависимости от присутствия видов растений. Но, в любом случае, черепахи очень избирательны в еде.
Черепахи едят и животную пищу: насекомых, других беспозвоночных, иногда погибших позвоночных. Кроме того, они поедают кости, погадки хищных птиц и минеральные вещества. Эти необычные составляющие рациона имеют собственное биологическое значение.
Меняется ли питание черепах в течение весны?
Да, причем заметно не только от месяца к месяцу, но и от года к году.
В предгорьях хребта Нуратау в Узбекистане ученые три года подряд, в 2003–2005 годах, изучали потребление пяти предпочитаемых видов растений. Их доли в рационе существенно различались между годами.
В начале весны черепахи поедают мелкие эфемеры, например Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum и Ceratocephalus falcatus. Эти растения быстро растут, созревают и к концу апреля исчезают из растительного покрова.
Позже черепахи переходят на более засухоустойчивые виды, включая Heterocaryum rigidum, Koelpinia linearis, Trigonella и Ixiolirion tataricum.
Когда растительность высыхает, черепахи могут перемещаться на несколько сотен метров в поисках зеленых участков. В лощинах, долинах временных водотоков и на северных склонах растения сохраняются дольше.
Поэтому даже соседние участки пустыни могут иметь разную ценность для черепах в разные недели весны, и важно сохранение целостных местообитаний, а не отдельных небольших участков.
Пьют ли среднеазиатские черепахи воду в природе?
Да. Вопреки распространенному представлению, среднеазиатские черепахи охотно пьют воду, когда она доступна.
Ученые наблюдали это в Центральных Кызылкумах, предгорьях Нуратау и Мальгузара в Узбекистане. Черепахи пили дождевую воду из луж на глинистой почве и воду возле колодцев, используемых для водопоя скота.
Особенно часто такое поведение отмечалось в жаркие дневные часы.
На песчаных почвах вода быстро впитывается, поэтому черепахи получают значительную часть необходимой влаги с сочными растениями.
Интересно, что некоторые ранние исследователи вообще отрицали питье воды среднеазиатскими черепахами в природе. Более поздние непосредственные наблюдения опровергли это представление.
Правда ли, что черепахи едят насекомых и даже других животных?
Да. Хотя основная пища черепах растительная, ученые неоднократно наблюдали поедание беспозвоночных и погибших позвоночных животных.
В их рационе зарегистрированы жуки-чернотелки, златки, пластинчатоусые жуки, жужелицы, щелкуны, прямокрылые, двукрылые, сольпуги и брюхоногие моллюски.
В Южных Кызылкумах Казахстана исследователь Параскив (1956) обнаружил жуков в 7 из 12 исследованных желудков черепах (58%). В других условиях животная пища встречалась значительно реже: в Узбекистане в апреле 2003–2005 годов животные и продукты их жизнедеятельности составляли не более 2% от общего числа потребляемых объектов, а в Южном Туркменистане членистоногие обнаружены менее чем в 4% желудков.
Документированы и случаи поедания позвоночных:
в Южном Прибалхашье - геккона Cyrtopodion russowi;
в Туркменистане - погибших от града каменки и афганских полевок;
в Южных Кызылкумах Узбекистана - попытка поедания мертвой трясогузки, задушенной восточным удавчиком;
в Копетдаге - домовой мыши.
В 2003 году Бондаренко также зарегистрировал поедание брюхоногого моллюска на Арысском массиве.
Позднее были описаны случаи поедания мокрицы и попытки поймать живого полевого сверчка (Бондаренко и др., 2014). В монографии ФАО (2023) приведено наблюдение поедания среднеазиатской черепахой мароккской саранчи (Dociostaurus maroccanus) - опасного вредителя сельскохозяйственных культур.
Таким образом, черепахи участвуют в естественном потреблении насекомых, включая вредителей растений, наряду с другими животными пустынных экосистем.
Зачем черепахи едят кости, птичьи погадки и даже землю?
Эти необычные объекты служат дополнительными источниками минеральных веществ, необходимых для формирования скелета и панциря, которые вместе составляют более 50% массы тела черепахи, а также для образования скорлупы яиц.
Ученые описали несколько интересных случаев:
В Мойынкумах Казахстана З. К. Брушко (2005) наблюдала, как черепахи продолжительное время обгладывали кости сайгака.
В низовьях Амударьи и прилегающих Кызылкумах отмечено активное поедание погадок хищных птиц - непереваренных остатков их добычи, содержащих, в частности, кости (Мамбетжумаев, 1972).
В районе Арыси исследователи наблюдали семилетнюю черепаху, поедавшую кусочек известняка.
В предгорьях Мальгузара взрослый самец поедал минерализованную глину.
В Таджикистане в желудках черепах находили камешки размером до 2 см.
В разных частях ареала отмечено поедание костных останков, включая фрагменты старых черепашьих панцирей.
Минеральные вещества участвуют во многих жизненно важных процессах в организме черепахи. Например, кальций необходим и для нормальной работы мышц и нервной системы. Он участвует в передаче нервных импульсов и многих других физиологических процессах. А фосфор участвует в энергетическом обмене.
Животная пища, помимо минеральных веществ, может служить дополнительным источником необходимых аминокислот.
Разнообразие природных источников питания имеет для черепах большое значение. Поэтому для черепахи в квартире, которой в пищу дают только листья салата, такое питание неприемлемо и неизбежно ведет к заболеваниям.
Почему черепахи могут есть растения, ядовитые для других животных?
Ученые установили, что среднеазиатские черепахи иногда поедают растения, содержащие вещества, токсичные для многих млекопитающих.
Например, в предгорьях Нуратау наблюдали, как черепаха выгрызала сочную сердцевину побега гармалы (Peganum harmala), ядовитой для скота. Другая черепаха охотно ела листья Merendera robusta, содержащие колхициновые алкалоиды. В Таджикистане среди кормовых растений отмечен Eminium albertii, содержащий токсичные соединения.
Почему черепахи употребляют такие растения, окончательно не установлено. Авторы рассматривают два возможных объяснения.
Первое -некоторые растительные вещества могут помогать против кишечных паразитов. Черепахи в природе нередко заражены нематодами, и таким образом освобождаются от паразитов.
Второе - токсичные растения могут содержать много влаги, особенно ценной в засушливых условиях.
В 2007 году, когда в Кызылкумах и на Устюрте наблюдалось очень слабое развитие весенней растительности, черепахи неоднократно поедали молодые побеги полыни. В годы с обильной весенней растительностью такого поведения не отмечали.
Это не означает, что любые ядовитые растения безопасны для черепах, но показывает, насколько сложны их пищевые приспособления к жизни в пустыне.
Сколько пищи съедает черепаха за день?
На этот, казалось бы, простой вопрос ученые до сих пор не получили единого ответа. Результаты исследований сильно различаются.
В 1938 году Захидов сообщил, что две черепахи за сутки съели 180 и 225 г люцерны. Позднее он оценивал потребление растительной массы примерно до 150 г в сутки.
Но другие исследования дали значительно меньшие показатели:
В западном Китае взрослые черепахи потребляли в среднем 9,7 ± 7,3 г свежей растительной массы в день, неполовозрелые - 4,1 ± 1,8 г.
В Узбекистане расчетное суточное потребление составляло 7,0 г у самцов и 27,4 г у самок.
Исследователи также изучали содержимое желудков. В разных работах масса пищевого комка составляла от 5 до 62 г, в зависимости от возраста, времени суток и условий наблюдения. По данным Полякова (1946), через три часа после насыщения в желудке оставалось 38,5 г пищи, а через десять часов -5,6 г.
Однако масса содержимого желудка не равна количеству пищи, съеденному за день: часть корма успевает перевариться.
Авторы подчеркивают, что для достоверной оценки суточного потребления необходимы дополнительные исследования с учетом размеров черепах, условий среды, состава корма и его усвоения. Но, возможно, лучше нам не знать достоверно сколько они едят, чем изучать их желудки.
Правда ли, что черепахи тратят на питание всего 15 минут в день?
Около того, и это меньше, чем можно предположить, наблюдая за пасущейся черепахой.
В исследованиях Узбекистана самцы тратили на питание в среднем 7,8 минуты в день, а самки - 14,4 минуты. Это составляло соответственно 7,2% и 20,5% дневной активности.
В западном Китае взрослые черепахи тратили на питание в среднем 27,8 минуты, а неполовозрелые - 10,3 минуты.
Кормовая активность сильно зависит от температуры.
В предгорьях хребта Нуратау в 2003–2004 годах максимум питания наблюдали при температуре поверхности грунта 31–39 °C. Средняя температура тела питавшихся черепах составляла 33,3 ± 0,4 °C (наблюдались значения от 28 до 35 °C; исследовано 20 особей).
В ясную погоду обычно наблюдались два периода кормления - утренний и вечерний, с перерывом в жаркие дневные часы. В теплую пасмурную погоду дневной перерыв мог исчезать.
Таким образом, даже в короткий весенний период черепахи не питаются непрерывно. Их поведение зависит от температуры, погоды и доступности предпочитаемых растений.
Правда ли, что черепахи объедают пастбища и вредят сельскому хозяйству?
Нет. Среднеазиатских черепах в советское время описывали как конкурентов домашнего скота и вредителей посевов. Однако научные исследования показали, что такое представление было сильно преувеличено.
Черепахи и копытные нередко выбирают разные растения. Например, в предгорьях Нуратау овцы и козы поедали злаки, которые не интересовали черепах. А мелкие весенние эфемеры, составлявшие основу питания черепах, скот часто оставлял.
Кроме того, черепахи способны добираться до растений под кустарниками, недоступных крупным копытным, и активно питаются в среднем лишь 2 месяца в году.
На большей части ареала, где плотность черепах не превышала 5 особей на гектар, исследователи не выявили пищевой конкуренции. Она возможна весной на отдельных участках с высокой плотностью - 20–40 и более черепах на гектар и большим количеством пасущегося скота.
Сельскохозяйственным посевам черепахи действительно иногда причиняли ущерб. В исторических источниках описано поедание всходов зерновых, люцерны, хлопчатника, бахчевых и гороха.
Но многие такие сообщения относятся к периоду масштабного освоения целинных земель. Когда природные местообитания распахивали, выжившие черепахи оставались без еды и приходили на поля, где их массово собирали и уничтожали.
К концу XX века черепахи были вытеснены с большей части освоенных орошаемых территорий. Пригодные участки внутри таких земель сократились или исчезли, численность черепах в районах богарного земледелия также сократилась или сошла на нет.
Раздел 4. Размножение и развитие
Когда у среднеазиатских черепах начинается брачный период?
Брачный период у среднеазиатских черепах начинается весной, вскоре после выхода из зимней спячки. Сроки зависят от региона и погодных условий. Например, в Туркменистане спаривание обычно начинается через 10–15 дней после массового появления черепах на поверхности. В горах Копетдага первые спаривающиеся пары наблюдались 28 марта, последние — 25 мая, но основная брачная активность приходилась на апрель. Из 42 зарегистрированных пар в марте встретили только одну, в апреле — 39, а в мае — две. Продолжительность основного периода спаривания в Копетдаге и Бадхыз-Карабиле составляла около 30–35 дней.
В Узбекистане, по данным исследований с радиослежением, наиболее интенсивный период спаривания продолжался с конца марта до середины апреля. Первые четыре недели после пробуждения самцы посвящали значительную часть времени поискам самок, ухаживанию и столкновениям с соперниками.
Самцы особенно активны сразу после зимовки. Исследование диких черепах в Узбекистане в 1998 году показало, что в середине марта концентрация тестостерона у самцов достигала 52 нг/мл, а в апреле снижалась. В период с середины марта до середины апреля самцы тратили на брачное поведение около 30% времени активности, тогда как самки — только 2%. Самки в это время преимущественно питались, накапливая ресурсы для формирования яиц.
При этом не все взрослые черепахи обязательно размножаются каждый год. В апреле 1988 и 1990 годов в нескольких районах Туркменистана исследователи зарегистрировали 586 активных черепах, но лишь 28 спаривающихся пар — около 10% встреченных особей. В холодную и дождливую весну брачная активность может быть значительно слабее.
Таким образом, для среднеазиатской черепахи характерен короткий, но интенсивный весенний брачный период. Основное спаривание обычно происходит в марте-апреле, хотя в некоторых частях ареала продолжается до мая.
Как самцы ухаживают за самками и почему дерутся между собой?
Ухаживание у среднеазиатских черепах бывает весьма бурным. Весной самцы активно разыскивают самок, преследуют их, обнюхивают и совершают быстрые кивательные движения головой.
Важную роль играет обоняние. В опытах, проведенных в Туркменистане в апреле 1983 года, самцы не проявляли интереса к обычной пластиковой модели черепахи. Но когда модель смазывали клоакальными выделениями самки, они начинали кивать головой с частотой до 60 раз в минуту и следовали за движущейся моделью.
При встрече с настоящей самкой самец обнюхивает ее, обходит сбоку, исследует область хвоста, затем заходит спереди и начинает быстро кивать — до 100 раз в минуту. Если самка уходит, он следует за ней. Когда она останавливается, самец поднимается передними лапами на ее панцирь и издает негромкий писк.
Между самцами нередко происходят настоящие поединки. Они оттесняют друг друга от самки, сталкиваются панцирями, кусают соперников за лапы и голову, а иногда даже переворачивают друг друга при столкновении.
Такое поведение связано с конкуренцией за возможность спаривания. В отличие от самцов, у самок в исследованных условиях агрессивных столкновений друг с другом не наблюдали.
Когда и куда самки откладывают яйца?
Среднеазиатские черепахи откладывают яйца весной и в начале лета, но сроки заметно различаются в разных частях ареала. В песчаных пустынях Каракум (Туркменистан) кладки наблюдали с 11–20 апреля до 20 мая, в горах Копетдага и холмогорьях Бадхыз-Карабиля — с начала мая до начала июня. В Чуйской долине Кыргызстана период яйцекладки более продолжительный — со второй декады мая до первой декады июля. В Узбекистане массовая откладка яиц обычно приходится на май.
Самки выбирают участки с мягким грунтом, где можно выкопать гнездовую ямку. Кладки находили на относительно ровных участках земли, во временных норах самих черепах, а также в жилых и заброшенных норах песчанок и других мелких млекопитающих.
Как происходит откладка яиц? Самка упирается передними лапами в землю и попеременно работает задними, выкапывая гнездовую ямку. По опубликованным полевым наблюдениям, на рытье уходит 25–30 минут. Глубина ямки составляет 5–10 см и более; в описаниях среднеазиатской черепахи из Казахстана указывается глубина 10–17 см.
Закончив рытье, самка откладывает яйца по одному, с промежутками примерно 2–3 минуты. Затем засыпает кладку грунтом и утрамбовывает его задними лапами. Весь процесс, включая подготовку гнезда, откладку и закапывание яиц, занимает около полутора часов.
В течение одного сезона самка может сделать несколько кладок. Однако данные исследователей различаются: для горных популяций Туркменистана наиболее вероятными считаются две кладки, тогда как в более ранней литературе упоминаются две-четыре. Количество кладок зависит от условий обитания и продолжительности весенней активности.
После откладки самка не охраняет гнездо и не заботится о потомстве. Яйца остаются в земле, где развитие зародышей происходит за счет тепла окружающего грунта.
Сколько яиц откладывает черепаха и как долго они развиваются?
Среднеазиатские черепахи откладывают сравнительно немного яиц, причем их количество зависит от возраста и размеров самки, условий обитания и числа кладок за сезон.
В горных и предгорных районах Центральной Азии одна кладка содержит в среднем 2,7 яйца: в Туркменистане — 2,6, Таджикистане — 3,2, Кыргызстане — 2,6. В Юго-Западных Каракумах среднее количество составляло 3,4 яйца. В литературе описаны и необычно крупные кладки — до 12–13 яиц в Кенимехской пустыне Узбекистана (Поляков, 1946), хотя эти рекордные цифры больше нигде не были подтверждены.
За один сезон самка может сделать несколько кладок. Исследования 1995–1999 годов в центральной и южной частях Кызылкума показали, что за сезон на одну самку приходилось от 4 до 13 яиц, в среднем 6,4. При этом большинство исследователей указывают на две кладки за сезон, хотя в некоторых более ранних работах упоминаются три-четыре.
Яйца среднеазиатской черепахи имеют овальную форму и покрыты твердой известковой скорлупой. По результатам десятилетних исследований на ферме Ташкентского зоокомплекса, их длина составляла 40–57 мм, а масса — 15–35 г. Средняя длина яиц в одной из исследованных выборок составляла 46,5 мм, масса — 23,8 г.
Развитие зародышей занимает примерно два с половиной — три с половиной месяца, но сроки зависят от температуры грунта и местных условий. В научной литературе для природных популяций приводятся значения 80–110 дней. В горах Копетдага и холмогорьях Бадхыз-Карабиля исследователи оценивали этот срок в 70–75 дней. При наблюдении двух кладок из низовьев Амударьи продолжительность инкубации составила 82–84 дня. В условиях фермы Ташкентского зоокомплекса — 91–100 дней.
Не из каждого яйца появляется черепашонок. В исследованиях 1995–1999 годов в Навоийской и Бухарской областях Узбекистана молодые черепахи вылуплялись примерно из 60% отложенных яиц. Остальные около 40% погибали вследствие механических повреждений или поедания другими животными. В лабораторных условиях для яиц, собранных в Кызылкуме, была получена вылупляемость жизнеспособных черепашат 76%.
Таким образом, даже если взрослая самка откладывает несколько яиц за сезон, далеко не все они дают жизнеспособное потомство. А вылупившимся черепашатам еще предстоит пережить первые месяцы жизни в природе.
Когда появляются маленькие черепахи и как они выживают в природе?
Маленькие среднеазиатские черепахи вылупляются преимущественно в августе-сентябре, иногда позднее. Сроки зависят от региона, времени откладки яиц и температуры грунта.
По опубликованным полевым наблюдениям, в Узбекистане и на юге Таджикистана первых черепашат отмечали в августе, в Чуйской долине Кыргызстана — 10 сентября, а в предгорьях Центрального Копетдага (Туркменистан) новорожденную черепаху обнаружили 27 сентября 1983 года.
Но вылупиться из яйца и выйти на поверхность — не одно и то же. Многие черепашата остаются под землей на всю осень и зиму и появляются на поверхности только следующей весной, когда начинается рост молодых растений.
Новорожденные черепахи совсем маленькие. В полевых исследованиях в Копетдаге встречались черепашата с длиной панциря 40–42,5 мм и массой 8,1–9,1 г. В Ташкентском зоокомплексе длина панциря вылупившихся черепашат составляла 30–53 мм (в среднем 44,3 мм), а масса — 10,3–26,7 г (в среднем 21,4 г). Эти показатели получены в разных условиях и не являются единой нормой для всех природных популяций.
Часть черепах погибает еще до появления на поверхности. Не из всех отложенных яиц вылупляются черепашата. По данным исследований в Узбекистане, эмбриональная смертность оценивалась примерно в 25%. В другой полевой выборке, собранной в Кызылкуме в 1995–1999 годах, около 40% яиц погибало от механических повреждений и поедания другими животными. Это результаты разных исследований, поэтому складывать их нельзя.
Неблагоприятные температурные условия также могут представлять опасность для развивающихся зародышей и молодняка. Сильные заморозки при недостаточной глубине укрытия потенциально опасны для черепашат, остающихся под землей на первую зимовку. Однако точная доля гибели среднеазиатских черепах именно от морозов в природных условиях пока не установлена. При этом сама по себе зимовка новорожденных под землей — нормальная особенность жизненного цикла вида.
С первых дней жизни черепашата предоставлены сами себе. Самки не охраняют кладку и не заботятся о потомстве. Молодые черепахи самостоятельно ищут пищу и укрытия. Их небольшой размер и еще недостаточно окрепший панцирь делают их особенно уязвимыми для хищников. Опасность представляют лисицы, вараны, вороны и другие животные.
В природе выживает лишь небольшая часть молодняка. В отчете Узбекистана, представленном Постоянному комитету CITES в 2025 году, приводится оценка выживаемости молодых среднеазиатских черепах всего 1–3%. Однако в документе не уточняется, за какой период рассчитан этот показатель, поэтому его нельзя автоматически трактовать как процент черепах, доживающих до половой зрелости.
Исследования в Казахстане (2024) также свидетельствуют о высокой смертности в первые годы жизни: среди неполовозрелых черепах в обследованных популяциях преобладали особи старше трех лет. Точного процента выживаемости авторы не приводят. Кроме того, исследования травматизма среднеазиатских черепах в Казахстане показывают, что защитные свойства панциря молодых животных формируются постепенно, примерно до 6–8 лет.
Гибель части потомства от естественных причин — обычное явление в природе. Но массовый отлов черепах и уничтожение их местообитаний добавляют к естественной смертности новые потери. Черепахи гибнут при распашке земель и под колесами сельскохозяйственной техники, их изымают из природы для продажи и домашнего содержания.
Это особенно опасно для вида с низкой выживаемостью молодняка и поздним половым созреванием. Каждая взрослая самка, изъятая из природы, — это не только потеря одной черепахи, но и потеря ее будущего потомства на протяжении многих лет.
Раздел 5. Рост, возраст и особенности организма
Сколько лет живут среднеазиатские черепахи?
Среднеазиатские черепахи — долгоживущие животные. Они способны прожить 40–50 лет и, возможно, дольше, хотя точная максимальная продолжительность жизни вида до сих пор не установлена.
В научном обзоре 1985 года приводятся оценки советских исследователей: средняя продолжительность жизни самцов составляла около 21 года, самок — 25 лет, а отдельные самки достигали 30 лет. Однако автор обзора сомневался в надежности этих цифр, поскольку возраст животных определяли преимущественно по кольцам роста на панцире.
Есть и примеры значительно более долгой жизни. В 2022 году Государственный Дарвиновский музей в Москве рассказал о среднеазиатской черепахе, которая 37 лет прожила в одной семье, причем попала туда уже взрослой. Ее общий возраст оценили приблизительно в 50 лет. Ташкентский зоопарк также указывает продолжительность жизни этого вида до 50 лет. При этом в научной оценке норвежского комитета VKM (2024) встречается гораздо более широкий диапазон — 50–150 лет. Однако убедительных данных о среднеазиатских черепахах, возраст которых достоверно установлен как 100–150 лет, в проверенных материалах нет.
А можно ли узнать возраст черепахи, посчитав кольца на панцире, как у дерева?
На роговых щитках панциря действительно образуются линии роста. Они отражают чередование периодов роста и его замедления, связанных с сезонной активностью, питанием и условиями окружающей среды. Однако одно кольцо не обязательно соответствует одному году жизни.
У молодых черепах кольца обычно заметнее. В обзоре 1985 года предполагалось, что по ним можно приблизительно оценивать возраст в первые 10–15 лет. Но по мере взросления кольца сближаются, стираются и становятся плохо различимыми. У среднеазиатской черепахи это особенно заметно из-за ее роющего образа жизни.
Более поздние исследования показали, что подсчет колец может давать существенные ошибки даже у относительно молодых животных. Поэтому определить точный возраст взрослой среднеазиатской черепахи по внешнему виду панциря нельзя.
Самый надежный способ узнать возраст — наблюдать за конкретной черепахой с момента рождения, например, в ходе многолетнего научного мониторинга с индивидуальным мечением животных.
Долгая жизнь взрослых черепах имеет огромное значение для сохранения популяций. Они достигают половой зрелости лишь спустя много лет, зато взрослая самка потенциально способна размножаться на протяжении десятилетий. Поэтому отлов одной взрослой черепахи означает потерю не только самого животного, но и его будущего потомства.
Как быстро растут черепахи и когда становятся взрослыми?
Среднеазиатские черепахи растут медленно. В природе самцы обычно достигают половой зрелости в возрасте 9–14 лет, а самки — 12–15 лет, иногда позднее. Сроки зависят от климатических условий, доступности пищи и продолжительности ежегодного периода активности.
Новорожденные черепашата имеют длину панциря около 3–5 см. В природных условиях на достижение длины 6–6,5 см им может потребоваться 3–4 года. Это связано с тем, что в пустынях Центральной Азии черепахи активно питаются и растут лишь несколько месяцев в году, а остальное время проводят под землей.
Когда черепахи становятся половозрелыми? Исследования в разных частях ареала показывают заметные различия:
Казахстан, район Чингильды (Южное Прибалхашье): самцы начинали размножаться в возрасте 11–12 лет при длине панциря 112–117 мм и массе 380–480 г; самки — в 13–14 лет при длине 134–139 мм и массе 560–620 г.
Туркменистан, Копетдаг: самцы достигали половой зрелости примерно на 10-м году жизни, самки — на 12-м.
Кыргызстан, горные районы: самцы — в 9–11 лет, самки — в 13–14 лет.
Таджикистан, окрестности Пянджа: самки — не ранее 15 лет.
При этом размер черепахи не позволяет точно определить ее возраст. Животные одного возраста могут заметно различаться по величине из-за условий обитания и питания.
Насколько сильно условия влияют на рост, показали исследования в Ташкентском зоокомплексе. В питомнике, где черепах обеспечивали кормом и не вводили в зимнюю спячку, молодняк прибавлял в длине панциря 2–5 мм в месяц. Уже к восьми месяцам черепашата достигали в среднем 65 мм — размера, который в природе характерен для животных примерно 3–4 лет.
Особенно интересны результаты шестилетнего наблюдения за 34 черепахами, родившимися в питомнике в августе 2002 года. Первые попытки спаривания у них отмечали уже в 2,5–3 года, при длине панциря 90–110 мм и массе около 250 г. К пяти годам самки достигали примерно 200 мм и 1000 г, а самцы — 150 мм и 750 г.
В пятилетнем возрасте семь самок начали откладывать яйца: всего исследователи получили 30 яиц, от одного до шести от каждой самки. Однако при инкубации ни из одного яйца черепашата не вылупились. Таким образом, раннее появление брачного поведения и даже откладка яиц еще не означают успешного размножения.
Эти наблюдения показывают, насколько сильно скорость роста зависит от условий содержания. В природе взрослая черепаха формируется более десяти лет, и поэтому массовый отлов взрослых животных особенно опасен: для их замещения новыми половозрелыми особями популяции требуется много времени.
Как отличить самца от самки?
У взрослых среднеазиатских черепах самцы и самки различаются размерами тела, формой панциря и хвоста. Эти различия называются половым диморфизмом.
Самки обычно крупнее и массивнее самцов. Их панцирь шире, а тело тяжелее. Это связано в том числе с необходимостью размещать развивающиеся яйца. В исследованиях природных популяций Узбекистана, охвативших более 800 черепах, установлено, что самки имеют относительно более широкий и тяжелый панцирь, тогда как самцы легче, обладают относительно более длинными конечностями и быстрее передвигаются.
Самый заметный внешний признак — хвост. У самцов он длиннее и толще, а у самок значительно короче. У взрослых самцов хвост часто отведен в сторону. Различается и расположение клоаки — общего отверстия выделительной и половой систем. У самцов она находится дальше от основания хвоста, ближе к его концу, у самок — ближе к основанию. Различается и форма клоакального отверстия: у самок оно обычно звездчатое, а у самцов имеет вид продольной щели (полоски).
Различается и нижняя часть панциря — пластрон. У самцов его задняя часть обычно вогнута, что помогает удерживаться на панцире самки во время спаривания. У самок пластрон более плоский.
В исследовании черепах Узбекистана обнаружены и различия в подвижности. Самцы быстрее передвигались и успешнее переворачивались обратно на ноги, оказавшись на спине. Это особенно важно во время брачных поединков: соперники нередко переворачивают друг друга, подвергая побежденного самца опасности перегрева и нападения хищников.
Однако у маленьких черепах определить пол по внешнему виду практически невозможно. Характерные различия в форме панциря и длине хвоста становятся заметными приблизительно в 6–7 лет, а иногда позднее. При этом возраст полового созревания обычно больше: самцы достигают его примерно в 9–10 лет, самки — в 13–14 лет, хотя сроки различаются между популяциями.
Поэтому для определения пола взрослой черепахи лучше оценивать сразу несколько признаков — длину хвоста, положение клоаки, форму пластрона и размеры тела. По одному только размеру панциря надежно отличить самца от самки нельзя.
Раздел 6. Поведение и образ жизни
Живут ли среднеазиатские черепахи поодиночке или группами?
Среднеазиатские черепахи ведут преимущественно одиночный образ жизни. Они не образуют постоянных семей или организованных групп. Однако это не означает, что черепахи избегают друг друга или никак не взаимодействуют.
В природе на сравнительно небольшой территории иногда встречаются десятки черепах. Например, при исследованиях в Южном Казахстане Бондаренко с соавторами (2008) установили, что на Арысском массиве плотность черепах на склоне крупного сая достигала 29,3 особи на гектар, тогда как на ровных участках составляла всего 1,1 особи на гектар.
В Южном Узбекистане Бондаренко и Перегонцев (2006) обнаружили на отдельных склонах саев 34,1–60,8 черепахи на гектар, тогда как на ровных участках плотность составляла 1,7 ± 0,9 особи на гектар. Такие скопления связаны прежде всего с условиями обитания: наличием кормовых растений, подходящих почв и убежищ, в том числе нор больших песчанок.
Но если черепахи живут поодиночке, как они относятся к соседям?
Исследования пространственного поведения показали, что черепахи используют индивидуальные участки, которые могут перекрываться. Это означает, что несколько животных могут кормиться и укрываться на одной территории, не образуя при этом устойчивой группы.
Особенно интересны наблюдения за поведением самцов во время размножения.
В 1997–1998 годах международная группа исследователей под руководством Фредерика Лагарда отслеживала с помощью радиопередатчиков 36 взрослых черепах — 17 самцов и 19 самок — в Узбекистане. Выяснилось, что самцы в брачный период перемещались в среднем на 159,7 м в день, а самки — на 79,8 м. При этом средняя площадь используемых участков составляла 24 га у самцов и 57 га у самок.
Исследователи предположили, что в брачный период самцы не просто ищут самок, но и активно патрулируют и защищают определенную территорию. При встречах с соперниками они могут толкаться панцирями, кусаться и пытаться перевернуть друг друга.
Однако территориальное поведение самцов трактуется исследователями неодинаково. В обзоре Д. А. Бондаренко (2021), обобщающем в том числе наблюдения Панова и Галиченко (1980), отмечается, что индивидуальные участки черепах перекрываются, устойчивые связи между особями отсутствуют, а конфликты самцов связаны преимущественно с соперничеством за самок. В отличие от этого, Lagarde с соавторами (2003) допускают защиту самцами территории именно в период размножения.
После спаривания самец и самка не образуют постоянной пары. Самка самостоятельно откладывает яйца и не заботится о потомстве. Вылупившиеся черепашата также живут самостоятельно.
Таким образом, скопление черепах на одном участке — еще не колония и не социальная группа. Среднеазиатские черепахи живут преимущественно самостоятельно, но взаимодействуют друг с другом, особенно в брачный период.
Как далеко черепахи перемещаются в природе?
Среднеазиатские черепахи кажутся медлительными, но за день могут преодолевать сотни метров. В справочной литературе встречается утверждение, что среднеазиатская черепаха способна проходить за день от 120 м до 2 км Они перемещаются в поисках пищи, подходящих укрытий, партнеров для размножения и мест для откладки яиц.
Насколько далеко черепаха уходит за день?
В 1997–1998 годах международная группа исследователей под руководством Фредерика Лагарда изучала перемещения среднеазиатских черепах в экоцентре «Джейран» в Узбекистане, недалеко от пустыни Кызылкум. Ученые прикрепили радиопередатчики к панцирям 36 взрослых животных — 17 самцов и 19 самок — и отслеживали их положение на протяжении весеннего сезона.
Выяснилось, что расстояние зависит от пола и времени года:
В брачный период самцы перемещались в среднем на 159,7 ± 40,1 м в день, а самки — на 79,8 ± 74,5 м.
После окончания брачного периода перемещения самцов сокращались до 66,6 ± 27,5 м в день, а самок составляли 70,9 ± 15,4 м.
Таким образом, весной самцы в поисках партнерш перемещались примерно вдвое дальше самок. Позднее эта разница практически исчезала.
При этом исследователи измеряли расстояние между последовательными точками обнаружения животных, а не полную длину их извилистого пути. Поэтому фактически черепахи проходили больше, чем показывают приведенные цифры.
Какую территорию использует одна черепаха?
Радиотелеметрия позволила установить еще одну интересную особенность: самки использовали значительно более обширные участки, чем самцы.
Средняя площадь индивидуального участка за сезон составляла:
У самцов — 24 ± 15 га.
У самок — 57 ± 53 га.
Получается любопытное различие: самцы во время размножения проходили большее расстояние за день, но перемещались по меньшей территории. Они многократно обходили сравнительно небольшой участок, разыскивая самок. Самки двигались более направленно, совершая большие петли по обширной территории.
Индивидуальный участок — это не обязательно территория, которую черепаха защищает от других особей. Это пространство, используемое животным в течение определенного времени. Участки разных черепах могут перекрываться.
Почему это важно для сохранения черепах?
Черепахе недостаточно небольшого клочка земли, где ее однажды обнаружили. В течение сезона она может использовать значительно большую территорию, перемещаясь между кормовыми участками, укрытиями и местами размножения.
Поэтому при распашке земель, строительстве и переселении животных необходимо учитывать не только места их обнаружения, но и доступность окружающих местообитаний. Перенос черепах на соседний участок сам по себе еще не гарантирует, что они смогут успешно там жить.
Узнают ли черепахи друг друга и как общаются?
Среднеазиатские черепахи не образуют постоянных социальных групп, но это не означает, что они не замечают других черепах. Они воспринимают запахи, движения и прикосновения, а во время размножения используют целый набор поведенческих сигналов.
Особенно важную роль в общении играет обоняние. Это показал советский зоолог В. П. Бойко, изучавший поведение среднеазиатских черепах в Туркменистане в апреле 1983 года.
Исследователь предъявлял самцам пластиковую модель черепахи. Сначала животные не проявляли к ней интереса: разворачивались и уходили, даже когда модель начинали двигать. Но стоило смазать ее клоакальными выделениями самки, как поведение резко менялось. Самцы начинали быстро кивать головой — до 60 движений в минуту. Если модель двигалась, они следовали за ней, останавливались вместе с ней и вновь начинали преследование при ее движении.
Этот опыт показал, что запах самки способен вызывать у самца характерное брачное поведение даже без присутствия настоящей черепахи.
Как черепахи общаются при встрече?
Бойко подробно описал последовательность ухаживания в вольере:
При встрече черепахи обнюхивали друг друга, совершая согласованные движения головы и передних лап с частотой до 40 движений в минуту.
Самец обходил самку сбоку, просовывал голову под край ее панциря и обнюхивал область хвоста.
Затем заходил перед самкой и начинал быстро кивать — до 100 раз в минуту.
Когда самка отворачивалась и уходила, самец преследовал ее на расстоянии нескольких сантиметров.
При попытках взобраться на панцирь самки самец издавал негромкий писк.
Таким образом, черепахи используют не только запахи, но и движения головы, прикосновения, положение тела и звуки.
А узнают ли они конкретных знакомых черепах?
Здесь ответ пока менее определенный. Исследование Бойко доказало, что самцы реагируют на химические сигналы самок, но не проверяло, способны ли они отличать одну знакомую черепаху от другой.
Однако эксперименты с другими видами сухопутных черепах показали, что такая способность у них может существовать.
В исследовании 2018 года ученые наблюдали за 26 недавно вылупившимися черепашатами двух видов — Testudo graeca и Testudo marginata. Их выращивали парами, а затем помещали в незнакомое пространство либо со знакомой, либо с незнакомой черепахой.
При встрече со знакомой особью черепашата сохраняли примерно такую дистанцию, какую можно ожидать при случайных перемещениях. Незнакомую черепаху они сначала обследовали, а затем старались держаться от нее дальше. Это свидетельствует о способности различать знакомых и незнакомых особей уже в раннем возрасте.
Но результаты исследования взрослых черепах другого вида — Testudo hermanni, опубликованного в 2026 году, оказались сложнее. После двух месяцев совместного содержания животные не демонстрировали значимых различий в поведении по отношению к знакомым и незнакомым особям. Зато отчетливо различалось поведение полов: самцы чаще сближались и проявляли агрессию, а самки после первоначального контакта предпочитали отдаляться.
Поэтому пока нельзя уверенно утверждать, что среднеазиатские черепахи узнают друг друга индивидуально или запоминают конкретных соседей. Для этого нужны специальные эксперименты именно с Testudo horsfieldii.
Зато исследования уже показывают, что их общение гораздо разнообразнее, чем может показаться при наблюдении за медленно передвигающимся животным. Особенно хорошо изучен сложный язык запахов, движений и прикосновений, который черепахи используют во время размножения.
Раздел 7. Черепахи и другие обитатели пустыни
Зачем нужны черепахи в природе?
Среднеазиатские черепахи — не просто обитатели пустынь и полупустынь. Они участвуют в жизни природных экосистем и связаны с множеством других видов растений и животных.
Черепахи влияют на растительность. В научных исследованиях питания среднеазиатской черепахи зарегистрировано 182 вида растений, которые она употребляет в пищу. Среди них представители семейств крестоцветных, бобовых, злаковых и маковых. Поедая различные растения и их части, черепахи участвуют в круговороте растительного вещества. С непереваренными остатками пищи в почву возвращаются питательные вещества и семена растений.
Черепахи питаются не только растениями. В их рационе встречаются и животные корма, в том числе насекомые, мокрицы и падаль. Известны случаи поедания саранчовых. Конечно, черепахи не способны остановить вспышки массового размножение саранчи, но наряду с другими животными участвуют в контролировании численности этих насекомых.
Черепахи сами служат пищей другим животным. Черепахи являются частью пищевых цепей пустынных экосистем. Все хищники экосистем черепахи в той или иной степени питаются черепахой, для некоторых из них черепахи являются важным источником пищи, для других — дополнительным или случайным кормом. По данным исследований зоолога Д. А. Бондаренко, черепахи входят в рацион 35 видов позвоночных животных: 3 видов пресмыкающихся;19 видов птиц; 13 видов млекопитающих - беркута, стервятника, могильника, степного орла, пустынного ворона, лисицы, корсака, волка, шакала и других. Особенно впечатляет показатель для серого варана: остатки черепах обнаруживались в 46% исследованных желудков.
Среди потребителей черепах есть редкие виды, занесенные в Красную книгу Казахстана, в том числе беркут, серый варан, медоед.
Так устроена природа – черепаха — это часть пищевой цепи, и сохраняя черепах, мы помогаем сохранять и других животных. Это еще один пример того, насколько тесно связаны между собой обитатели пустынных экосистем.
Черепахи тесно связаны с почвой. Значительную часть года среднеазиатская черепаха проводит под землей. Она роет норы, в которых укрывается от летней жары и переживает холодное время года. При рытье черепахи перемещают грунт и изменяют его структуру на небольших участках. В этих норах скрываются другие мелкие животные во время зноя или дождей.
Важно понимать, что в природе нет «лишних» животных. Каждый вид занимает свое место в сложной системе связей, которые формировались тысячелетиями. Исчезновение одного вида может повлиять на другие, хотя последствия не всегда заметны сразу. Особенно это касается такого фонового вида, как среднеазиатская черепаха.
Занимаясь защитой черепах, мы сохраняем гораздо больше, чем один вид. Черепаха не может существовать без естественной растительности, подходящих почв, сезонных укрытий и достаточно большой территории. Поэтому наша работа направлена не только на спасение отдельных животных, но и на защиту пустынь и полупустынь Казахстана — природного дома черепах и множества других видов.
Какие животные охотятся на среднеазиатских черепах?
Кажется, что прочный панцирь должен надежно защищать черепаху от врагов. Но в природе у среднеазиатской черепахи немало хищников, причем некоторые способны справляться даже с крупными взрослыми особями.
Зоолог Д. А. Бондаренко в специальном исследовании (2013), основанном на 97 научных источниках и собственных наблюдениях, установил, что среднеазиатская черепаха входит в рацион 35 видов позвоночных животных: 3 видов пресмыкающихся, 19 видов птиц и 13 видов млекопитающих. Однако для большинства из них черепаха — лишь случайная добыча. Наибольшее влияние на ее популяции оказывают серый варан, лисица, беркут и в отдельных местах пустынный ворон.
Серый варан — один из главных врагов молодых черепах. Он поедает преимущественно животных возрастом от одного до пяти лет, но крупные вараны способны проглатывать даже черепах с длиной панциря 13–14 см. Анализ 80 наполненных желудков варанов из Узбекистана и Туркменистана показал, что черепахи встречались в 46% из них. Вараны также разоряют кладки и поедают яйца.
Беркут способен охотиться даже на крупных взрослых черепах. Он поднимает добычу в воздух и разбивает ее панцирь о твердую поверхность. В Центральных Кызылкумах Узбекистана наблюдали, как беркуты приносили птенцам по несколько черепах в день. За 20 дней после появления птенцов одна пара принесла в гнездо 70 черепах, двух кекликов и двух зайцев-толаев.
В Казахстане при исследовании питания беркутов в Арало-Каспийском регионе останки среднеазиатских черепах обнаружили в 9 из 12 обследованных гнезд. Они составляли 115 из 420 определенных кормовых объектов (27,4%).
Лисицы поедают как молодых, так и взрослых черепах, иногда отрывая им конечности, а также раскапывают кладки яиц. В некоторых районах Кызылкумов черепахи составляли до 35% исследованных кормовых остатков лисиц. Черепахами также питаются волки, шакалы и корсаки, но обычно они составляют небольшую часть их рациона.
Особенно уязвимы маленькие черепашата, панцирь которых еще недостаточно прочен. На них охотятся различные птицы, млекопитающие и пресмыкающиеся, в том числе змеи — среднеазиатская кобра и гюрза. Кладки яиц могут разорять вараны, лисицы и ушастые ежи.
Насколько опасны для черепах вороны?
В 1983 году казахстанский зоолог Р. А. Кубыкин обследовал гнездо пустынного ворона в Южном Прибалхашье, в 58 км юго-восточнее села Караой. Вокруг гнезда находились 11 мест разделки добычи, расположенных в 30–80 м от него.
Ученый обнаружил остатки 210 молодых черепах возрастом от одного до пяти лет, а также скорлупу 112 яиц. Среди добытых черепашат преобладали двухлетние (81 особь, или 38,6%) и однолетние (70 особей, или 33,3%). Вороны разбивали или расклевывали панцири, чтобы извлечь внутренности.
Это был необычный случай: далеко не все пустынные вороны специализируются на добывании черепах. Но он показывает, насколько сильным может быть воздействие отдельных хищников на молодняк в пределах небольшого участка.
Почему молодым черепахам особенно нужна растительность?
Важную роль играют не только сами хищники, но и состояние местообитаний. Там, где травяной покров уничтожен чрезмерным выпасом скота, маленьким черепахам труднее прятаться. Бондаренко (2013) приводит пример сильно выбитых пастбищ в предгорьях Зеравшанского хребта, где в апреле 2001 года 95% встреченных черепах составляли половозрелые особи. Напротив, на участке с развитой полынной и другой кустарничковой растительностью в апреле 2000 года 45% черепах были моложе 10 лет.
Естественные хищники — важная часть пустынных экосистем, а черепахи служат пищей многим видам животных. Проблема возникает, когда к естественной гибели от хищников добавляются распашка местообитаний, уничтожение растительного покрова, отлов и другие воздействия человека. В таких условиях популяциям становится значительно труднее восполнять потери.
Почему черепахи важны для редких хищных птиц и других охраняемых животных?
Сохраняя среднеазиатских черепах, мы одновременно помогаем сохранять и других животных, в том числе редких хищных птиц. Для некоторых из них черепахи — важный источник пищи весной, когда птицы выводят и выкармливают птенцов.
Среднеазиатская черепаха входит в рацион 35 видов позвоночных животных, включая 19 видов птиц, 13 видов млекопитающих и 3 вида пресмыкающихся. Однако ее значение для разных хищников неодинаково. По результатам исследования Д. А. Бондаренко (2013), наиболее важным весенним кормом она служит для четырех видов: беркута, стервятника, серого варана и медоеда.
Беркут (Aquila chrysaetos)
Беркут — крупная хищная птица, занесенная в Красную книгу Казахстана. В пустынях и низкогорьях Центральной Азии среднеазиатские черепахи могут составлять значительную часть его весенней добычи.
Исследования в Арало-Каспийском регионе Казахстана показали, что в отдельных районах черепахи составляли до 41% определенных остатков добычи в гнездах беркутов (Карякин и др., 2011).
В Центральных Кызылкумах Узбекистана наблюдали, как за 20 дней после появления птенцов одна пара беркутов принесла в гнездо 70 черепах, двух кекликов и двух зайцев-толаев. Это в среднем по 3,5 черепахи в день.
Беркут способен добывать даже крупных взрослых черепах. Он поднимает животное в воздух и сбрасывает на твердую поверхность, разбивая панцирь.
Эти наблюдения показывают, что в некоторых местах весенняя активность черепах обеспечивает беркутов доступной добычей именно в период выкармливания потомства.
Стервятник (Neophron percnopterus)
Стервятник — редкая хищная птица, занесенная в Красную книгу Казахстана и имеющая международный статус Endangered (EN) — «Под угрозой исчезновения».
Хотя стервятник известен прежде всего как падальщик, в Центральной Азии он также поедает среднеазиатских черепах, особенно молодых.
В Кызылкумах Узбекистана исследователи обнаружили возле одного гнезда стервятника 34 панциря молодых черепах: 22 однолетних, 8 двухлетних и 4 в возрасте трех-четырех лет. Возле другого гнезда нашли 40 панцирей черепах возрастом один-два года.
В другом исследовании останки черепах обнаружили в трех из девяти погадок стервятника (33,3%). Эти наблюдения подтверждают, что в отдельных районах черепахи могут быть существенной частью питания птиц в период размножения.
Серый варан (Varanus griseus)
Серый варан — крупнейшая ящерица Казахстана, также включенная в Красную книгу страны.
В пустынях Центральной Азии он активно охотится на молодых черепах и разоряет кладки яиц. При исследовании 80 желудков серых варанов из Узбекистана и Туркменистана остатки черепах обнаружили в 46% случаев.
По оценке Бондаренко (2013), серый варан и беркут — два хищника, имеющих наиболее тесные пищевые связи со среднеазиатской черепахой. Они оказывают заметное влияние на ее численность, но одновременно сами используют ее как важный кормовой ресурс.
Другие охраняемые животные
Черепахами также питаются орел-могильник (Aquila heliaca), степной орел (Aquila nipalensis), балобан (Falco cherrug), бородач (Gypaetus barbatus) и некоторые другие редкие птицы. Но для большинства из них черепаха — дополнительная или случайная добыча, а не основа рациона.
Среди млекопитающих особого внимания заслуживает медоед (Mellivora capensis). В местах своего обитания он способен добывать черепах разного возраста. Однако медоед распространен в Центральной Азии ограниченно, поэтому его влияние на черепах в масштабах всего ареала невелико.
Что происходит, когда черепах становится меньше?
Исчезновение многочисленного вида затрагивает не только его собственную популяцию. Оно меняет кормовую базу других животных.
Для хищников, которые регулярно добывают черепах весной, сокращение их численности означает потерю одного из доступных источников пищи. Особенно важным это может быть в период размножения, когда взрослым птицам необходимо обеспечивать кормом птенцов – на это указывают и сообщения специалистов, ведущих многолетние полевые наблюдения в Каратау.
Установленная учеными пищевая связь показывает, почему охрана среднеазиатской черепахи важна для всей пустынной экосистемы. Защищая ее популяции и естественные местообитания, мы сохраняем кормовую базу целого ряда животных, среди которых есть редкие и исчезающие виды.
Правда ли, что среднеазиатские черепахи помогали людям пережить войну?
Да. Во время Великой Отечественной войны среднеазиатские черепахи действительно помогали людям пережить голод. Их использовали в пищу как отдельные семьи, так и столовые, а в некоторых районах существовали организованные заготовки черепах.
В интервью РИА Новости от 9 мая 2020 года Маргарита Шестакова, родившаяся в 1930 году, вспоминала, как в военные годы училась в Чимкенте. По ее словам, школьники собирали степных черепах и сдавали их в столовую, где из них готовили суп с картофелем. В условиях постоянного голода это был один из источников питания. Она также рассказывала, что из черепашьих панцирей делали пепельницы, которые затем продавали.
В другом свидетельстве, опубликованном изданием OTYRAR в 2015 году, работница завода в Чимкенте Валентина Ивановна рассказывала, что во время войны рабочих кормили супом из черепах. Часть своей порции она приносила домой матери и младшей сестре, помогая семье пережить голодные годы.
Сохранились и воспоминания семьи ученого, эвакуированной в Ашхабад. Отец занимался исследованиями размножения черепах, а оставшиеся после исследований части животных использовали для приготовления пищи. Его дочь вспоминала, что мать варила суп из черепашьего мяса и это помогало семье в самые трудные месяцы эвакуации.
Использование черепах не ограничивалось отдельными случаями. В научной статье Д. А. Бондаренко (2022), посвященной истории промысла среднеазиатской черепахи в Узбекистане, приводятся сведения о систематических заготовках, начавшихся в 1942 году. Черепах использовали для производства мясных консервов, в том числе на предприятии в Муйнаке.
Таким образом, среднеазиатские черепахи были не только частью природы Центральной Азии, но и источником пищи, который помогал людям выживать в тяжелые военные годы.
Сегодня эти животные сами нуждаются в нашей помощи. Сохраняя среднеазиатскую черепаху и ее естественные местообитания, мы защищаем вид, который занимает особое место не только в природе, но и в истории нашего региона.
Правда ли, что черепахи первыми облетели Луну?
Да! В сентябре 1968 года две среднеазиатские черепахи (Testudo horsfieldii) стали первыми позвоночными животными, которые облетели Луну и благополучно вернулись на Землю. Это произошло за три месяца до полета американских астронавтов на корабле «Аполлон-8».
15 сентября 1968 года с космодрома Байконур в Казахстане стартовал советский космический аппарат «Зонд-5». Его задачей было испытать возможность полета человека вокруг Луны и безопасного возвращения на Землю.
На борту находились две среднеазиатские черепахи, которым было примерно 6–7 лет. Каждая весила около 340–400 граммов. Вместе с ними отправились другие биологические объекты: дрозофилы, мучные жуки, растения, семена, водоросли и микроорганизмы.
Почему для полета выбрали черепах?
Среднеазиатские черепахи способны долго обходиться без пищи и воды, отличаются сравнительно низким уровнем обмена веществ и небольшими размерами. Это делало их удобными объектами для длительного космического эксперимента. Ученых интересовало, как живой организм перенесет полет за пределами защитного магнитного поля Земли, воздействие космического излучения, невесомость и возвращение через атмосферу.
Черепахам присвоили номера 22 и 37. Еще шесть черепах оставались на Земле в качестве контрольной группы, чтобы исследователи могли сравнить состояние животных после эксперимента.
Как проходил полет?
18 сентября «Зонд-5» облетел Луну, пройдя примерно в 1950 километрах над ее обратной стороной. Аппарат не садился на Луну и не выходил на орбиту вокруг нее, а совершил облет по траектории возвращения к Земле.
21 сентября, после почти семи суток полета, «Зонд-5» вошел в земную атмосферу. Из-за неисправности системы ориентации вместо запланированной посадки на территории СССР аппарат совершил баллистический спуск и приводнился в Индийском океане. При возвращении биологические объекты подверглись перегрузкам, достигавшим примерно 20 g.
Спускаемый аппарат обнаружили и подняли на борт советского судна. Обе черепахи пережили путешествие.
Что показали исследования?
После возвращения ученые установили, что черепахи потеряли около 10% массы тела, но сохраняли активность и хороший аппетит.
При этом важно учитывать условия эксперимента: животных заранее перестали кормить, а контрольных черепах на Земле содержали в сопоставимых условиях. Последующие исследования показали, что основные обнаруженные изменения в организме были связаны с длительным голоданием, а не непосредственно с полетом к Луне.
К сожалению, после возвращения черепах подвергли вскрытию для изучения состояния их внутренних органов. Поэтому они пережили космическое путешествие, но не остались жить после завершения эксперимента.
Почему этот полет вошел в историю?
«Зонд-5» стал первым космическим аппаратом, который успешно совершил облет Луны и вернулся на Землю. Среднеазиатские черепахи стали первыми позвоночными животными, совершившими такое путешествие. Их полет помог исследователям оценить биологические риски будущих пилотируемых лунных экспедиций.
А в декабре того же 1968 года американский корабль «Аполлон-8» доставил к Луне первых людей.
Так среднеазиатские черепахи, обитающие в пустынях и полупустынях Казахстана и других стран Центральной Азии, навсегда вошли в историю освоения космоса. Хотя, если бы их спросили хотели ли они этого, они бы точно предпочли продолжать спокойно жить в пустынях Казахстана.
Раздел 8. Распространение и численность
Где обитают среднеазиатские черепахи в Казахстане?
Естественный ареал среднеазиатской черепахи (Testudo horsfieldii) в Казахстане охватывает засушливые районы юга и юго-запада страны. Черепахи встречаются на отдельных территориях Мангистауской, Кызылординской, Туркестанской, Жамбылской, Алматинской и Жетысуской областей.
Они населяют различные типы пустынных и полупустынных ландшафтов: глинистые и лессовые равнины, закрепленные пески, предгорные равнины, пологие склоны и долины временных водотоков — саев.
Для черепах особенно важны участки с весенней травянистой растительностью, подходящими для рытья нор почвами и естественными укрытиями. Поэтому даже в пределах одного района они могут распределяться очень неравномерно: на одних участках встречаются десятки особей на гектар, а на соседних — единичные животные.
Распространение среднеазиатской черепахи ограничено природными условиями. Она приспособлена к жизни в засушливых ландшафтах с жарким летом и холодной зимой, но не обитает повсеместно на территории Казахстана. Северные и западные границы ее ареала проходят по отдельным районам пустынной зоны.
Важная особенность современного распространения — его неоднородность. На некоторых территориях сохранились многочисленные популяции, тогда как в других исторически известных местах черепахи стали редкими или перестали встречаться.
Поэтому для сохранения вида необходимо защищать не только участки с высокой плотностью черепах, но и небольшие, изолированные популяции на периферии ареала.
Точная численность среднеазиатских черепах в Казахстане неизвестна. Современной оценки количества этих животных по всей стране нет. Ученые исследовали отдельные территории, но значительная часть исторического ареала давно не обследовалась.
В прошлом среднеазиатская черепаха была одним из многочисленных животных пустынь южного Казахстана. Однако многолетний массовый отлов и уничтожение естественных местообитаний существенно повлияли на ее популяции. Только за 1967–2001 годы из природы Казахстана официально изъяли не менее 1,86 миллиона черепах.
Насколько изменилась численность, показывают результаты научных учетов. В 1975–1978 годах зоолог Р. А. Кубыкин исследовал популяции черепах в юго-восточном Казахстане. Средняя плотность на обследованных участках составляла 11,7 особи на гектар.
Весной 2025 года специалисты зоологи и представители фонда Tasbaqa провели учеты в тех же районах — на плато Итжон и в предгорьях Малайсары. Средняя плотность составила 3,0 ± 0,5 особи на гектар, то есть почти в четыре раза меньше, чем по результатам исследований 1970-х годов.
При этом ситуация неодинакова в разных частях Казахстана. На некоторых территориях черепахи по-прежнему многочисленны, тогда как в других встречаются редко. Высокая плотность на отдельных участках не означает благополучия вида во всем его ареале.
Особенно важно изучать территории, где черепахи встречались раньше, но современные сведения об их численности отсутствуют. Сокращение популяций может начинаться на периферии ареала и долго оставаться незамеченным.
Более подробные результаты учетов 2025 года, включая сравнение с историческими данными, будут представлены после публикации научной статьи, подготовленной специалистами и представителями фонда Tasbaqa.
Сколько черепах осталось в Казахстане?
Точная численность среднеазиатских черепах в Казахстане неизвестна. Современной оценки количества этих животных по всей стране нет. Ученые исследовали отдельные территории, но значительная часть исторического ареала давно не обследовалась.
В прошлом среднеазиатская черепаха была одним из многочисленных животных пустынь южного Казахстана. Однако многолетний массовый отлов и уничтожение естественных местообитаний существенно повлияли на ее популяции. Только за 1967–2001 годы из природы Казахстана официально изъяли не менее 1,86 миллиона черепах.
Насколько изменилась численность, показывают результаты научных учетов. В 1975–1978 годах зоолог Р. А. Кубыкин исследовал популяции черепах в юго-восточном Казахстане. Средняя плотность на обследованных участках составляла 11,7 особи на гектар.
Весной 2025 года специалисты зоологи и представители фонда Tasbaqa провели учеты в тех же районах — на плато Итжон и в предгорьях Малайсары. Средняя плотность составила 3,0 ± 0,5 особи на гектар, то есть почти в четыре раза меньше, чем по результатам исследований 1970-х годов.
При этом ситуация неодинакова в разных частях Казахстана. На некоторых территориях черепахи по-прежнему многочисленны, тогда как в других встречаются редко. Высокая плотность на отдельных участках не означает благополучия вида во всем его ареале.
Особенно важно изучать территории, где черепахи встречались раньше, но современные сведения об их численности отсутствуют. Сокращение популяций может начинаться на периферии ареала и долго оставаться незамеченным.
Более подробные результаты учетов 2025 года, включая сравнение с историческими данными, будут представлены после публикации научной статьи, подготовленной специалистами и представителями фонда Tasbaqa.
Почему в одних местах черепах много, а в других они почти исчезли?
Среднеазиатские черепахи даже в естественных условиях распределяются неравномерно. Их численность зависит от рельефа, почвы, растительности, наличия корма и укрытий. Но если в каком-то месте раньше черепахи были многочисленны, а затем почти исчезли, причины зачастую связаны с деятельностью человека.
В первую очередь важны природные условия. Черепахам необходимы участки, где весной достаточно травянистой растительности, почва подходит для рытья нор, а рельеф обеспечивает укрытия от жары и хищников.
Например, при исследованиях в Южном Узбекистане средняя плотность черепах на открытых участках предгорной равнины составляла 1,7 ± 0,9 особи на гектар, а на склонах саев с подходящей растительностью — 14,5 ± 3,3 особи на гектар. На отдельных склонах, где было много колоний больших песчанок, регистрировали даже 34–61 черепаху на гектар. Ученые связывали такое скопление животных с обилием весеннего корма и наличием готовых убежищ — нор песчанок.
Но природными различиями объясняется далеко не все.
Массовый отлов способен надолго сократить численность популяции. Черепахи растут медленно, поздно достигают половой зрелости, а яйца и молодые животные часто становятся добычей хищников. Поэтому восстановление после изъятия большого количества взрослых особей может занимать десятилетия.
В исследовании Бондаренко и Дуйсебаевой, опубликованном в 2024 году, показано, что в районах юго-восточного Казахстана, где с 1950-х по 1980-е годы велся промысловый отлов, плотность черепах оставалась низкой — 3,5 ± 0,9 особи на гектар. Популяции не восстановили прежнюю численность даже спустя много лет после прекращения промысла.
Еще более серьезная угроза — уничтожение самих мест обитания. При распашке естественных земель черепахи гибнут под сельскохозяйственной техникой, разрушаются их норы, исчезает естественная растительность. Если территория превращается в поле, животным часто уже некуда возвращаться.
Исследования Бондаренко и Перегонцева показали, что сельскохозяйственное освоение пустынь Узбекистана в 1950–1980-х годах значительно сократило площадь распространения среднеазиатской черепахи. В освоенных районах сохранились отдельные небольшие популяции, а многочисленные группировки встречались преимущественно на участках естественных ландшафтов.
Таким образом, большое количество черепах в одном месте может объясняться благоприятными природными условиями, а их отсутствие в другом — как естественными особенностями территории, так и последствиями отлова или уничтожения местообитаний.
Поэтому для оценки состояния вида важно не только считать черепах там, где их в данный момент много, но и обследовать места, где они обитали раньше, выясняя причины сокращения численности.
Раздел 9. Угрозы и сохранение вида
Что угрожает среднеазиатской черепахе?
Среднеазиатская черепаха живет в пустынях и полупустынях, где на протяжении тысячелетий приспосабливалась к суровым природным условиям. Но сегодня главную угрозу для нее представляет деятельность человека.
Уничтожение естественных местообитаний. Одна из самых серьезных угроз — распашка целинных земель, пастбищ и давно не обрабатывавшихся участков под сельскохозяйственные культуры. Черепахи не могут быстро убежать от работающей техники. Многие погибают под колесами и сельскохозяйственными механизмами, другие оказываются погребенными в разрушенных норах. При распашке уничтожается естественная растительность, меняется структура почвы, исчезают места кормления, размножения и зимовки. Даже если часть животных удается спасти, их прежнее место обитания может быть утрачено навсегда.
Фрагментация местообитаний. Дороги, каналы, сельскохозяйственные поля, промышленные объекты и другая инфраструктура разделяют когда-то обширные природные территории на небольшие изолированные участки. Черепахам становится труднее перемещаться между ними, находить партнеров для размножения и осваивать новые территории. Небольшие изолированные популяции особенно уязвимы.
Незаконный отлов и торговля. На протяжении десятилетий среднеазиатских черепах массово отлавливали для продажи и содержания в неволе. Только за 1967–2001 годы из природы Казахстана официально изъяли более 1,86 миллиона черепах. Исследования показали, что в некоторых районах их численность не восстановилась даже спустя многие годы после прекращения промысла. Несмотря на действующий запрет, черепах продолжают незаконно отлавливать и продавать через объявления, социальные сети и на рынках.
Открытые траншеи и другие искусственные ловушки. При строительстве и прокладке коммуникаций в природных местообитаниях остаются открытые траншеи с отвесными стенками, также подобными траншеями, глубина которых 2 метра и более, землепользователи огораживают поля от потравы скотом. Черепахи, ящерицы, змеи и мелкие млекопитающие падают в них и не могут выбраться самостоятельно. Под палящим солнцем животные погибают от перегрева и обезвоживания. С 2024 по 2026 год фонд Tasbaqa совместно с партнерами добился закрытия более 300 километров опасных траншей, однако проблема сохраняется.
Гибель на дорогах. Весной, в период активности, черепахи нередко пересекают автомобильные дороги. Медленно передвигающиеся животные не успевают избежать столкновения с транспортом. Особенно опасны дороги, проходящие через места их массового обитания.
Чрезмерный выпас скота и деградация растительности. Интенсивный выпас может приводить к сокращению растительного покрова, уплотнению почвы и ухудшению кормовых условий. Когда растительность сильно разрежена, молодые черепахи становятся более заметными и доступными для естественных хищников.
Изменение климата. Повышение температуры, продолжительные засухи и изменения режима осадков могут влиять на сроки появления кормовых растений, продолжительность активности черепах и условия их размножения. Однако последствия изменения климата для популяций среднеазиатской черепахи еще требуют специальных исследований.
Особенно опасно, когда несколько угроз действуют одновременно. Например, после распашки значительной части природной территории оставшиеся черепахи оказываются на небольших участках, окруженных полями и дорогами. Даже если животные выжили, условия для дальнейшего существования популяции могут существенно ухудшиться, что приведет к сокращению и вымиранию этой части популяции. Пример этому мы обнаружили при проведении учетов в 2025 году в окрестностях с. Жоламан Жетысуской области.
Именно поэтому недостаточно спасать только отдельных черепах. Необходимо сохранять их естественные местообитания. Без подходящих природных территорий даже тысячи спасенных животных однажды будет просто некуда возвращать.
Почему распашка природных земель опасна для черепах?
Распашка природных земель — одна из самых серьезных угроз для среднеазиатской черепахи. В отличие от птиц и крупных млекопитающих, черепахи не могут быстро покинуть территорию, на которой начинается работа сельскохозяйственной техники. Более того, значительную часть года они проводят под землей, поэтому обнаружить их до начала работ практически невозможно без специальных обследований.
При распашке черепахи гибнут не только на поверхности, но и под землей. Плуги и другая тяжелая техника разрушают норы, травмируют животных и могут засыпать их грунтом. Особенно опасны работы в период летней и зимней спячки, когда черепахи находятся под землей и не способны самостоятельно уйти с участка. Весной, когда животные активны, они также гибнут под колесами и рабочими механизмами техники.
Но гибель животных — только часть проблемы. При распашке уничтожается сама среда их обитания: естественная растительность, кормовые растения, места укрытия, размножения и зимовки. Природная территория превращается в сельскохозяйственное поле, часто с искусственным орошением и совершенно другими условиями. Даже выжившим черепахам может оказаться некуда возвращаться.
Особенно опасна распашка больших площадей естественных местообитаний. Она не только уничтожает животных непосредственно на обрабатываемой территории, но и разделяет сохранившиеся популяции, затрудняя перемещение черепах между участками.
Можно ли спасти черепах перед распашкой?
Да, если сельскохозяйственное предприятие заранее сообщает о планируемых работах и сотрудничает со специалистами. Тогда можно организовать обследование территории, отлов животных и их перемещение в подходящие природные местообитания. Однако даже при тщательных обследованиях невозможно гарантировать обнаружение всех черепах, особенно находящихся глубоко под землей.
Весной 2026 года благодаря сотрудничеству фонда Tasbaqa с сельскохозяйственными предприятиями и государственными природоохранными органами удалось спасти более 9 000 среднеазиатских черепах и 200 других животных с территорий, предназначенных для сельскохозяйственного освоения.
Это огромная работа, но она показала и масштаб проблемы: на одном участке могут обитать сотни и даже тысячи животных, которых люди не видят, пока не начинается распашка.
Спасение черепах перед началом работ — вынужденная мера, а не решение проблемы. Перемещение животных связано с рисками, а подходящих территорий для выпуска становится все меньше. Кроме того, при распашке исчезает целая природная экосистема, в которой живут не только черепахи, но и множество других животных и растений.
Поэтому главное — оценивать природоохранную ценность земель до принятия решения об их распашке, сохранять наиболее важные местообитания и заранее планировать меры по предотвращению гибели животных. Спасательные операции необходимы там, где избежать преобразования территории уже невозможно, но они не должны заменять охрану природы.
Научная литература и источники
Общий список для раздела «Удивительный мир черепах».
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2006). Распределение среднеазиатской черепахи в естественных и антропогенных ландшафтах Южного Узбекистана // Бюллетень МОИП. Отдел биологический. Т. 111, № 2. С. 10–17.
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2012). Итоги изучения питания среднеазиатской черепахи (Agrionemys horsfieldii) // Зоологический журнал. Т. 91, № 11. С. 1397–1410.
Бондаренко Д. А., Эргашев У. Х., Нажмудинов Т. А. (2014). Полевые наблюдения в Южном Таджикистане // Бюллетень МОИП. Отдел биологический. Т. 119, вып. 4. С. 19–29.
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2017). Распространение среднеазиатской черепахи в Узбекистане // Современная герпетология. Т. 17, № 3–4. С. 124–146. DOI: 10.18500/1814-6090-2017-17-3-4-124-146.
Бондаренко Д. А. (2021). Итоги изучения распространения, систематики и экологии среднеазиатской черепахи // Труды Института зоологии Республики Казахстан. Т. 1, № 1. С. 37–70. DOI: 10.54944/br164ci25.
Бондаренко Д. А. (2022). История промысла среднеазиатской черепахи Agrionemys horsfieldii (Testudinidae, Reptilia) в Узбекистане и его влияние на численность популяций // Современная герпетология. Т. 22, № 3–4. С. 95–104. DOI: 10.18500/1814-6090-2022-22-3-4-95-104.
Бондаренко Д. А., Дуйсебаева Т. Н. (2024). Сообщества пресмыкающихся пустынных ландшафтов и анализ герпетофауны Юго-Восточного Казахстана // Современная герпетология. Т. 24, № 3–4. С. 127–144. DOI: 10.18500/1814-6090-2024-24-3-4-127-144.
Брушко З. К. (2005). Необычный способ минерального питания среднеазиатской черепахи // Selevinia. С. 176–177.
Кубыкин Р. А. (1988). Плотность населения среднеазиатской черепахи в некоторых районах Алма-Атинской и Талды-Курганской областей // Экология. № 1. С. 80–83.
Лачининский А. В. и др. (2023). Мароккская саранча Dociostaurus maroccanus (Thunberg, 1815): морфология, распространение, экология, управление популяциями. Рим: ФАО. Разд. 10.2.
Мамбетжумаев А. М. (1972). О питании степной черепахи (Testudo horsfieldi Gray) в низовьях Амударьи и прилегающих Кызылкумах // Биологические науки. № 5. С. 23–28.
Bonnet X., Lagarde F., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldii): influence of the environment and sexual selection on body shape and mobility. Biological Journal of the Linnean Society, 72(3): 357–372. https://doi.org/10.1006/bijl.2000.0504
Bykova E. V., Sorochinsky V. G., Golenkevich A. V., Peregontsev E. A., Sorochinskaya I. N., Sorochinsky G. Ya. (2007). Ranching as a method of conservation of the wild population of Horsfield’s tortoise, Agrionemys horsfieldii. Russian Journal of Herpetology, 14(3): 232–236. https://doi.org/10.30906/1026-2296-2007-14-3-232-236
Fritz U., Auer M., Chirikova M. A., Duysebayeva T. N., Eremchenko V. K., Kami H. G., Kashkarov R. D., Masroor R., Moodley Y., Pindrani A., Široký P., Hundsdörfer A. K. (2009). Mitochondrial diversity of the widespread Central Asian steppe tortoise (Testudo horsfieldii Gray, 1844): implications for taxonomy and relocation of confiscated tortoises. Amphibia-Reptilia, 30(2): 245–257. https://doi.org/10.1163/156853809788201135
Henen B. T., Nagy K. A., Bonnet X., Lagarde F. (2002). Clutch size and fecundity of wild Horsfield’s tortoises (Testudo horsfieldi): time and body size effects. Chelonii, 3: 135–143.
Johnston E. E., Rand M. S., Zweifel S. G. (2006). Detection of multiple paternity and sperm storage in a captive colony of the central Asian tortoise, Testudo horsfieldii. Canadian Journal of Zoology, 84(4): 520–526. https://doi.org/10.1139/z06-023
Lagarde F., Bonnet X., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual size dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldi): growth, maturity, and individual variation. Canadian Journal of Zoology, 79(8): 1433–1441. https://doi.org/10.1139/cjz-79-8-1433.
Lagarde F., Bonnet X., Nagy K. A., Henen B., Corbin J., Naulleau G. (2002). A short spring before a long jump: the ecological challenge to the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 80(3): 493–502. https://doi.org/10.1139/z02-032
Lagarde F., Bonnet X., Henen B., Legrand A., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2003). Sex divergence in space utilisation in the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 81(3): 380–387. https://doi.org/10.1139/z03-023
Московский университет в дни войны (эвакуация 1941–1943 гг.): сборник воспоминаний.
Суп из черепах: ветеран рассказала о жизни в тылу в военные годы // РИА Новости. 9 мая 2020 г.
Три судьбы — одна война. 70-летию Великой Победы посвящается… // OTYRAR. 2015
World of Tortoises
Practical advice and the amazing world of tortoises
I. Frequently Asked Questions
1. What should I do if I encounter a tortoise in the wild?
If the tortoise is healthy and within its natural range, leave it where you found it. Do not take it home or move it elsewhere. Wild tortoises are adapted to living in their natural habitats. Do not disturb it or try to feed it. You can observe it from a distance and take photos or videos.
If you find a tortoise outside its natural range, for example, in the steppe near Astana, take it with you, place it in a box and contact the Tasbaqa Foundation. Most likely, it is a tortoise that was previously kept by someone and then released into an unsuitable area because the person did not know any better. Please refer to the accompanying map to see where Central Asian tortoises naturally occur in Kazakhstan.
2. What should I do if a tortoise is crossing the road?
Stop where it is safe for all road users. Move the tortoise to the roadside in the direction it was travelling or the direction its head is facing. Do not return it to the side of the road it came from — the tortoise knows where it is going and may try to cross the road again.
3. What should I do if I find a tortoise in a city?
Do not release it in the nearest park, outside the city or on a vacant lot. It could be killed by other animals or run over by a vehicle. Take a photograph, save the location coordinates and contact the Tasbaqa Foundation.
Until you receive further guidance, try to place the tortoise temporarily in a spacious box with ventilation holes, in a quiet place away from direct sunlight.
4. What should I do if a tortoise has a damaged shell or is injured?
Carefully place the tortoise in a clean, well-ventilated box. Do not attempt to glue its shell together, treat its wounds with harsh substances, or give it medication yourself.
Contact the foundation or a veterinarian experienced in treating reptiles as soon as possible. Send photographs of the injuries.
Veterinary clinics that may be able to help with injuries:
Almaty area:
Talgar, “Svoy Doktor” Veterinary Clinic
286 Ryskulov Street (VAZ)
Tel.: +7 707 832 96 34
Instagram: @vetklinika_talgar
Astana:
“Veterinarny Kabinet” Veterinary Clinic
21/1 Ykylas Dukenuly Street
Tel.: +7 777 246 24 52
Instagram: @vetastana
“Vernost Zhizni” Veterinary Clinic
21 Alexander Barayev Street
Tel.: +7 747 344 45 20
Instagram: @vernost.zhizni
Shymkent:
“Bely Klyk” Animal Consultation Centre
26a/2 Gagarin Street
Tel.: +7 747 435 41 36
Instagram: @white_fang_zoo
5. Can I surrender my Central Asian tortoise to the Tasbaqa Foundation?
Yes, of course! If you have decided to entrust your tortoise to us, please get in touch. Tell us which city you are in, how long the tortoise has been living with you, and what condition it is in. If possible, send us a few photographs.
We will discuss the best place to take your tortoise — directly to our rehabilitation centre or first to a veterinary clinic if it needs medical attention. We will advise you on how to arrange the handover.
We regularly post photographs and videos of the tortoises in our care on our Instagram page, @Tasbaqa_kz, including those undergoing treatment at veterinary clinics, living at our rehabilitation centre, and being released into the wild. You will be able to follow the lives of rescued tortoises and may even spot yours among them. If you would like to know how your particular tortoise is doing, just write to us, and we will do our best to tell you and show you.
How should I prepare my tortoise for the journey?
An ordinary sturdy cardboard box is suitable for transport. It should be spacious enough for the tortoise to turn around freely, but not so large that it slides from one side to the other when the vehicle turns or brakes.
You can line the bottom with hay, grass, or a clean old pillowcase or towel. This will allow the tortoise to burrow slightly and feel more secure.
Close the box with a lid, making ventilation holes in the lid and sides beforehand. A tortoise will feel calmer in a closed box than when exposed to view.
During cold weather, wrap the tortoise in a towel and carry it to the car inside your jacket to prevent it from becoming chilled. Once inside the car, place it in the box.
You can put the box inside a bag to protect the car seats from possible soiling, but never tie the bag closed — air must be able to circulate freely.
During the journey, the box must be securely positioned and kept out of direct sunlight, away from heaters, and out of strong air currents from the air conditioner.
And please do not release your tortoise yourself in a nearby park or outside the city, even if it appears perfectly healthy. After living in captivity for a long time, it may need examination and rehabilitation, and the release site must be suitable for the species.
Thank you for deciding to care for your tortoise and give it the opportunity to return to a natural life!
6. What happens to a tortoise after it is surrendered to the foundation?
First, we examine the tortoise, assess its condition and, if necessary, arrange veterinary care. Tortoises that have spent a long time in captivity often suffer from illnesses, injuries or severe emaciation.
We take an individual approach to every tortoise. It is important not only to make sure that it is healthy, but also to determine whether it will be able to survive independently in the wild. We observe whether the tortoise eats wild-growing plants, can right itself when turned onto its back, and is able to dig and bury itself properly.
At our rehabilitation centre, Zarina takes devoted care of the tortoises. She closely observes each one and, after its recovery period, assesses whether it is ready to return to the wild or needs more time.
There is plenty of space and food at the centre, so we are in no hurry. Every tortoise stays with us for as long as it needs. Some require a relatively short rehabilitation period, while others live with us for several years. Those that can no longer survive in the wild because of injuries or physical limitations remain at the centre permanently.
7. Does the foundation release every tortoise into the wild?
No. Our goal is not simply to release a tortoise, but to make sure it will be able to survive independently in the wild.
Some tortoises require prolonged treatment and rehabilitation. Others have chronic illnesses, serious injuries or irreversible damage that prevent them from living in their natural environment.
Even if a tortoise appears healthy, we need to make sure that it can find and eat natural food independently, dig into the ground, shelter from the heat, and manage the other everyday challenges faced by wild tortoises.
Those that are ready for independent life are returned to suitable natural habitats. Tortoises that cannot be released remain at the rehabilitation centre for the rest of their lives. Each has everything it needs: suitable living conditions, a balanced diet, care and, when necessary, veterinary treatment.
Zarina takes devoted care of all the tortoises at the centre. She knows each tortoise's personality, habits and individual characteristics and does her best to make their lives as comfortable as possible.
8. Why shouldn't I release my tortoise into the wild myself?
Even if a tortoise appears healthy, it may carry infections or be unable to survive independently in the wild.
Releasing it in an unsuitable location or at the wrong time of year can endanger both the tortoise itself and wild populations. Contact the foundation, and we will help you determine the best course of action for your tortoise.
9. How does the foundation choose tortoise release sites?
We release tortoises within their natural range, at sites recommended by specialists from the Institute of Zoology of Kazakhstan and the regional territorial inspections.
When selecting a site, we consider the condition of the natural habitat, the availability of suitable vegetation, soil in which tortoises can dig burrows, and shelter from heat and cold. The area must also be sufficiently large and free from immediate threats nearby, such as land ploughing or heavy traffic.
We also take into account the number of tortoises already living at the selected site. We cannot simply release large numbers of animals into an area where there may not be enough food or suitable shelter for them. Nor do we release tortoises into the most densely populated parts of an existing population. Although our tortoises are clinically healthy and undergo veterinary examinations, we prefer to take extra precautions.
And, of course, it is important to choose the right time for release so that the tortoises have enough time to settle into their new surroundings before the onset of an unfavourable season.
For these reasons, not every place with steppe or desert vegetation is suitable for releasing tortoises, and not every time of year is appropriate for their return to the wild.
10. Can I find out what happened to the tortoise I surrendered?
Yes, you can contact us to ask about its condition. However, we cannot always provide regular individual updates, as the foundation's staff are simultaneously involved in animal treatment, fieldwork and conservation projects. We regularly post photographs and videos from veterinary clinics and our rehabilitation centre on Instagram at @Tasbaqa_kz.
11. Why shouldn't people buy tortoises at markets or through advertisements?
When someone buys a tortoise at a market, pet shop or through an advertisement, they often have no idea what the animal has been through before reaching the seller.
Central Asian tortoises are wild animals. They are captured in the wild and taken away from their natural habitats, then transported, sometimes over long distances, in cramped boxes and sacks, without water or suitable conditions. The tortoises suffer injuries, overheating, dehydration and stress. Many die before they ever reach a buyer.
But there is another problem. Every tortoise purchased sends a message to the seller that there is demand for these animals. As long as people keep buying tortoises, they will continue to be captured. And several more may be brought in to replace each one sold.
It is especially difficult to walk past when you see an exhausted animal being kept in terrible conditions. You want to pay for it immediately and take it away to save it. We understand that feeling very well. Unfortunately, while buying the tortoise certainly helps that particular animal, it also puts money into the hands of someone trading in wild animals and encourages further capture.
So please, do not buy tortoises, even out of pity. If you see tortoises being sold, photograph the animals and the place where they are being sold, if it is safe to do so. Save the advertisement link or the seller's contact details and report the sale to the Tasbaqa Foundation. We will contact the relevant authorities and take all necessary steps.
In Kazakhstan, the use of Central Asian tortoises, including their capture and sale, is prohibited and constitutes a criminal offence.
The most important thing we can do for wild tortoises is to stop creating demand for them. Then the tortoises that remain in the wild will not have to endure capture, transportation and suffering in captivity.
12. Why were Central Asian tortoises captured on such a massive scale in Kazakhstan, and why have their numbers declined so dramatically?
Today, it is difficult to imagine that just a few decades ago, hundreds of thousands of Central Asian tortoises were being captured in Kazakhstan. They were exported abroad, used as food, fed to fur-bearing animals on fur farms, sold in pet shops and purchased as pets. In neighbouring Uzbekistan, tortoise meat was even processed into canned food.
Commercial harvesting in Kazakhstan continued for approximately 70 years, from 1932 to 2001. During this period, millions of tortoises were taken from the wild. However, we do not know the exact total: harvesting records are missing for many years, and the scale of illegal capture cannot be reliably calculated.
The 1930s. Tortoises as an export commodity
The earliest documented evidence of large-scale commercial harvesting dates back to 1932. According to zoologist V. N. Shnitnikov (1934), Krayokhotsoyuz collected 27,000 tortoises in Kazakhstan for export abroad.
K. P. Paraskiv (1956) also reported the capture of 25,000 tortoises during the 1920s–1940s. These figures may refer to the same harvesting operations, so they should not be added together.
Mass collection of tortoises also began in neighbouring Uzbekistan in the 1930s. For example, in 1936, workers at the Kenimekh state farm captured tortoises to feed shepherd dogs.
Thus, as early as the 1930s, tortoises were regarded not as animals in need of protection, but as an easily accessible natural resource.
1941–1945. Tortoises as food and raw material for canned meat
During the Second World War, tortoises were used as an additional source of food.
In Kazakhstan, accounts have survived from residents of Chimkent (now Shymkent) recalling tortoise soup being served to factory workers during the difficult war years.
However, the use of tortoises was not limited to isolated cases. D. A. Bondarenko (2022), citing D. N. Zakhidov (1971), provides information about systematic harvesting operations that began in Uzbekistan in 1942.
Over the years of commercial harvesting, several thousand tonnes of tortoises were collected and sold there — alive, as canned meat, and as dried and air-dried meat. Canned meat production was organised at a factory in the settlement of Muynak.
The main harvesting areas were Jizzakh Region and the Golodnaya, Obruchevskaya and Chardara steppes. The last of these subsequently became part of Kazakhstan.
However, the exact duration of these harvesting operations and the number of animals removed from the wild remain unknown. Tortoises were mistakenly regarded as agricultural pests, so comprehensive records of their capture were not maintained.
The 1950s–1960s. Feed for fur-bearing animals
Mass harvesting continued after the war. In Kazakhstan, tortoises were used to feed fur-bearing animals on fur farms.
Collection was particularly intensive in the Southern Balkhash region and the Ili River valley. According to A. F. Bogdanov (1965), as cited by R. A. Kubykin and Z. K. Brushko (1994), state-run fur farms harvested up to 100,000 tortoises annually.
It is completely unknown how many tortoises were used by private fur farms in the same areas.
This means that tens of thousands of tortoises may have been removed from the wild each year solely to feed fur-bearing animals, while the actual numbers were even higher than those officially recorded.
The 1960s–1980s. The mass trade in live animals
As the trade in live animals developed, the Central Asian tortoise became a mass-market commercial commodity.
In 1967, 43,000 tortoises were captured and exported from Kazakhstan to fulfil orders from foreign companies.
Between 1973 and 1975, the Okhotzooprom production association harvested another 364,000 individuals, primarily for the live animal trade.
From 1975 onwards, commercial harvesting began to be monitored and systematically documented. According to published data, 866,000 tortoises were harvested between 1976 and 1983, an average of 108,250 animals per year.
Other estimates suggest that annual harvesting volumes reached approximately 150,000 individuals during the 1970s and 1980s.
Tortoises were sold through animal-trading organisations within the USSR and exported abroad. They were purchased as pets and for zoos and other institutions.
The main harvesting areas were places where tortoises occurred in particularly high numbers and which were easily accessible by transport:
• The Arys Massif in the foothills of the Beltau Mountains, southern Kazakhstan;
• The Karoy Plateau in the foothills of the Trans-Ili Alatau;
• The Kerbulak Massif in the foothills of the Dzungarian Alatau;
• The Southern Balkhash region and the Ili River valley.
Across most of the species' range, tortoise densities were too low to support large-scale harvesting. Consequently, commercial harvesting pressure was concentrated on a few of the most abundant populations.
Tortoises went without food for months while awaiting buyers
Mass harvesting was accompanied by cruel conditions in which the animals were kept.
R. A. Kubykin and Z. K. Brushko (1994) described cases documented at the Kazzoocombinat facility between 1975 and 1978, as well as at certain commercial organisations in 1992.
Captured tortoises were kept for months in overcrowded enclosures, in unsanitary conditions and without food, while awaiting buyers.
Tortoises captured in early spring suffered particularly badly. After spending many months in summer and winter dormancy, they had not yet had time to regain body mass and were still weakened.
Scientists warned that early-season capture was especially dangerous for two reasons. First, adult animals were removed from populations before they had a chance to reproduce that season. Second, weakened tortoises coped poorly with captivity.
It is unknown how many animals died in holding enclosures, during storage or in transport. However, the conditions described show that their suffering began long before they were sold.
1984–2001. The decline in official commercial harvesting
Following the establishment of a herpetological research group at the Institute of Zoology of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR in 1975, specialists began systematic surveys of tortoise populations.
Between 1975 and 1982, surveys were conducted in the Almaty, Taldy-Kurgan, Dzhambul, South Kazakhstan and Kzyl-Orda regions. Scientists identified areas where years of harvesting had already severely depleted populations and recommended reducing capture, changing the harvesting season and taking account of the sex composition of captured animals.
From 1984 onwards, commercial harvesting volumes were substantially reduced. Between 1984 and 1993, 297,200 tortoises were removed from the wild, averaging approximately 30,000 per year.
However, published totals for 1976–1993 differ. Adding together the figures reported for individual periods gives 1,163,200 tortoises, whereas Kubykin and Brushko (1994) reported approximately 1.1 million. This further demonstrates the incompleteness and inconsistencies of historical records.
A quota of 36,036 tortoises was allocated for 1994–1995.
For 1999–2001, a quota of 99,000 individuals was established, but the shipment of only 41,000 was documented. Another 16,000 captured tortoises that could not be sold were released back into the wild.
Quotas must not be confused with the number of animals actually captured.
How many tortoises were taken from the wild in Kazakhstan altogether?
According to an estimate by D. A. Bondarenko and T. N. Duysebayeva (2012), more than 1,862,000 Central Asian tortoises were removed from the wild in Kazakhstan between 1967 and 2001.
However, this figure is not a complete, fully documented total. Records were unavailable for 1968–1972, so the researchers used an estimate based on the assumption that annual capture remained at the 1967 level of 43,000 individuals. This added another 215,000 tortoises over five years.
Furthermore, the estimate excludes harvesting during the 1930s–1960s, including mass collection for fur farms. The full scale of illegal harvesting is also unknown.
From 2002 onwards. Illegal capture and smuggling
Official commercial harvesting of Central Asian tortoises in Kazakhstan ceased in 2002. However, illegal capture and trade continued.
According to the Border Service of the National Security Committee of the Republic of Kazakhstan, 11 cases involving the illegal transportation of 16,639 tortoises were recorded between 1 January 2009 and 1 January 2014.
Taking into account additional reports of seizures in Kazakhstan and neighbouring countries, researchers established that more than 21,600 smuggled tortoises had been detected during 2009–2013.
Some of these animals originated in Uzbekistan and were transported through Kazakhstan in transit. Cases were also recorded in which Kazakhstani tortoises were exported to Uzbekistan, allowing them to be sold as animals of a different origin.
These figures cover only detected shipments. The number of tortoises transported without being intercepted is unknown.
Even after confiscation, the animals did not always receive the help they needed. A study of illegal trade describes the release in 2002 of approximately 2,000 confiscated tortoises within a restricted area with a radius of about 500 metres. The authors noted that concentrating so many weakened animals in one place reduced their chances of survival. Cases of tortoises being released into unsuitable habitats are also known.
Thus, even rescuing animals from smugglers did not always mean that they were successfully returned to the wild.
Why have the populations not recovered?
The Central Asian tortoise is a long-lived animal with a slow reproductive rate. It cannot quickly compensate for the mass removal of adults.
For decades, people removed enormous numbers of sexually mature tortoises from the wild, often in early spring, before they had reproduced.
Populations in areas of intensive commercial harvesting were particularly badly affected.
In the mid-20th century, densities of up to 41 tortoises per hectare were recorded on the right bank of the Ili River. By the 1970s, only occasional individuals were observed in some of these areas.
In the Arys Massif, the average tortoise density in harvesting areas during 1979–1983 was 15.7 individuals per hectare, compared with only 1.6 individuals per hectare at sites depleted by commercial harvesting.
Studies conducted in 2003 and 2005 showed that, even many years after commercial harvesting had been reduced, the condition of the population at the surveyed sites in the Arys Massif had not improved. Adult females over 15 years old predominated, while immature individuals accounted for an average of only 11%.
Severe population depletion was also recorded in the Kerbulak Massif in Almaty Region.
However, harvesting was not the only problem. At the same time, the area of natural habitat was shrinking. Large areas of the Golodnaya Steppe were ploughed in the 1950s, irrigated farmland expanded in the Chardara Steppe during the 1980s, and part of the habitat in the Ili Basin was flooded when the Kapchagay Reservoir was created in 1970.
In other words, tortoises were not only removed from the wild in enormous numbers for decades — the surviving animals were also gradually deprived of the places where they could live and reproduce.
What can we do now?
Several generations of people regarded tortoises as an almost inexhaustible natural resource. They were captured for sale, export, feeding other animals and food production. For a long time, hardly anyone considered the consequences for wild populations.
Today, we know how enormous the damage was.
We cannot bring back the millions of tortoises taken from the wild or restore destroyed habitats in just a few years. But we can prevent the mistakes of the past from being repeated.
The Tasbaqa Foundation works alongside scientists, government agencies, volunteers and concerned individuals to conserve the remaining populations. We protect natural habitats, rescue animals during land development and other economic activities, help injured tortoises, return healthy animals to the wild, and advocate for changes that will help prevent their deaths.
We owe an enormous debt to tortoises, and it is a debt we can never fully repay. But we can join forces to conserve both the animals themselves and the natural environment without which they cannot survive.
13. What penalties apply to the illegal capture and sale of tortoises?
Since 4 January 2026, a nationwide ban on the use of Central Asian tortoises (Testudo horsfieldii) has been in force throughout Kazakhstan, lasting until 2040.
The ban was established by Order No. 351 of the Minister of Ecology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan, dated 18 December 2025. It also applies to tortoise parts and derivatives (products derived from them). An exception is provided for scientific use.
This means that Central Asian tortoises cannot be captured from the wild for sale or for keeping as pets, used for pseudomedical purposes, and so on.
Illegal activities involving Central Asian tortoises are subject to criminal liability under Article 339 of the Criminal Code of the Republic of Kazakhstan.
The article covers the illegal taking (capture), acquisition, possession, sale, import, export, dispatch, transportation and destruction of animals whose use is prohibited, as well as the destruction of their habitats.
Part 1 of Article 339 of the Criminal Code provides for the following penalties:
• A fine of up to 3,000 monthly calculation indices (MCI);
• Corrective labour in an equivalent amount;
• Community service of up to 800 hours;
• Restriction of liberty for up to 3 years;
• Imprisonment for up to 3 years.
The article also provides for confiscation of property and disqualification from holding certain positions or engaging in certain activities for up to 5 years.
To put the fine into perspective, in 2026 one MCI is 4,325 tenge. Therefore, the maximum fine under Part 1 of Article 339 is 12,975,000 tenge.
More severe penalties apply where aggravating circumstances are present. The specific penalty is determined by the court, taking into account the circumstances of the case.
What should you do if you see tortoises being sold?
Do not buy them, even if you want to rescue them. Save the advertisement link, take screenshots or photograph the place of sale if it is safe to do so. Report the sale to the police, the territorial inspection for forestry and wildlife, or the Tasbaqa Foundation. We will help forward the information to the relevant authorities.
If a tortoise has been living in your home for a long time and you would like to surrender it to the foundation, please do not be afraid to contact us for advice. Our task is to help the animal, not to blame someone who wants to do the right thing.
14. Is it true that Kazakhstan has banned the use of Central Asian tortoises until 2040?
Yes. Since 4 January 2026, a nationwide ban on the use of Central Asian tortoises, their parts and derivatives has been in force until 2040. An exception is provided for scientific use.
The legal basis is Order No. 351 of the Minister of Ecology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan, dated 18 December 2025.
15. What should I do if I see an advertisement selling a tortoise online?
Take a screenshot of the advertisement and save the link, publication date and information about the seller. Send the information to Tasbaqa.
We work with law enforcement agencies and territorial inspections and can help arrange for the report to be investigated and further action to be taken.
16. What should I do if tortoises are being sold at a market or in a shop?
If possible, photograph the animals and the place of sale, and record the address and date. Send the information to the foundation.
Do not attempt to confiscate the animals yourself or confront the seller. Tasbaqa will contact the competent authorities and follow up on arrangements to transfer the animals into the foundation's responsible care.
17. Is it legal to keep a tortoise that has been living at home for many years?
If a Central Asian tortoise has been living with you for many years, this does not mean that you automatically became a lawbreaker when the ban was introduced.
However, whether the acquisition and keeping of the animal are legal depends on the specific circumstances: when and how the tortoise came into your possession, and whether you have documents confirming its legal origin.
Many tortoises became family pets long before the current ban was introduced. They were bought in pet shops, received as gifts or taken in from previous owners. Documents for these animals were often lost or never existed in the first place. However, the length of time a tortoise has been kept does not, in itself, prove that it was legally acquired.
If you have had a tortoise for a long time and are unsure what to do, contact the Tasbaqa Foundation. We will do our best to help you understand the situation and advise you where to seek an official clarification.
In any case, please consider surrendering your tortoise to our rehabilitation centre. Even after several years in captivity, a tortoise may have a chance to return home — to the wild — and we will help make that possible.
Please do not release the tortoise yourself. Even if it appears healthy, returning it to the wild requires choosing the right place and time for release, as well as making sure that the tortoise is clinically healthy and strong enough.
18. What does the Tasbaqa Foundation do?
Tasbaqa is a conservation foundation established in Kazakhstan in 2023. We currently focus on conserving the Central Asian tortoise and its natural habitats. Our work began with rescuing individual animals but gradually developed into a comprehensive conservation effort aimed at addressing the threats facing tortoises and the desert and semi-desert ecosystems of Kazakhstan.
Today, we work in several areas.
Protection of natural habitats. We advocate for the conservation of natural areas inhabited by tortoises and other wildlife. We pay particular attention to threats associated with the ploughing of virgin land, agricultural development and the destruction of desert ecosystems. We cooperate with government agencies and scientists and contribute to proposals for improving environmental legislation.
Rescue, rehabilitation and return of animals to the wild. We take in tortoises voluntarily surrendered by their owners, as well as animals confiscated from illegal trade. We arrange veterinary examinations, treatment and rehabilitation. Healthy tortoises are returned to suitable natural habitats in consultation with specialists. We also rescue animals from open trenches, areas scheduled for ploughing and other dangerous locations. In spring 2026 alone, working together with our partners, we rescued more than 9,000 tortoises and 200 other animals from areas undergoing agricultural development.
Scientific research and monitoring. Together with specialists from the Institute of Zoology and other scientists, we study the distribution and abundance of Central Asian tortoises and the condition of their populations and habitats. These data are essential for identifying areas in need of protection, assessing population changes and making evidence-based conservation decisions.
Environmental education. We give lessons in schools and organise competitions, field excursions and educational activities. We teach children and adults about the lives of tortoises, their role in nature and why wild animals should not be removed from their natural environment. As part of our educational projects, we have delivered 193 lessons to 7,356 schoolchildren in different cities across Kazakhstan.
Combating illegal capture and trade. We identify cases of illegal tortoise sales, report them to the relevant authorities, help rescue confiscated animals and inform the public about existing prohibitions. Since 4 January 2026, Kazakhstan has had a ban on the use of Central Asian tortoises and their derivatives, which will remain in force until 2040.
Cooperation with government agencies, scientists and local communities. We work with conservation authorities, territorial inspections, scientific institutions, national parks, agricultural enterprises and volunteers. Many conservation problems cannot be solved by one organisation alone, so we strive to bring together everyone who can contribute.
Our main goal is not simply to rescue as many individual tortoises as possible, but to preserve the conditions that allow tortoises to continue living and reproducing in the wild without constant human conservation intervention. By protecting the Central Asian tortoise, we also protect Kazakhstan's natural ecosystems and the many other species that inhabit them.
19. How can I help conserve tortoises?
Everyone can help conserve the Central Asian tortoise. You do not have to be a biologist, join expeditions or donate large sums of money. Sometimes it is enough to avoid actions that harm nature or to report a problem in time.
Do not take tortoises from the wild. If you encounter a tortoise in its natural habitat, leave it where it is. It is not lost and does not need rescuing simply because it is far from water or a settlement. The Central Asian tortoise is a terrestrial animal, perfectly adapted to life in deserts and semi-deserts. By taking it home, a person removes another individual that could contribute to reproduction in the wild.
Do not buy wild tortoises. Even if a seller claims that a tortoise was bred at home or needs to be “rescued”, buying it supports demand for these animals. The more buyers there are, the more profitable illegal capture becomes. If you want to help a tortoise, do not buy it from the seller. Instead, report the sale to the Tasbaqa Foundation.
Report threats to tortoises and their habitats. Have you seen tortoises being sold illegally, open trenches with trapped animals, mass tortoise deaths, or natural land inhabited by tortoises being ploughed? If possible, record the location and date, take photographs or videos, and send the information to the conservation authorities or to us. Such reports help identify violations, organise rescue operations and ensure that dangerous situations are addressed. Do not put yourself at risk or confront offenders.
Share reliable information. Share our publications and explain to friends, colleagues and children why people should not buy wild tortoises, release captive animals in random locations or destroy their natural habitats. Following @Tasbaqa_kz, sharing posts and leaving comments help conservation information reach people who may never have heard about these problems before. Sometimes a single post helps us find volunteers, uncover illegal trade or draw attention to the destruction of a natural area. It may even save the life of a sick tortoise whose owners do not know how to help it.
Become a volunteer. The foundation needs help with much more than field expeditions. Volunteers can take part in educational events, help with photographs and videos, translations, preparing publications, sharing information and organisational tasks. Opportunities depend on current projects, where volunteers live and what skills they have.
Support our conservation projects. Even small donations help cover the transportation of rescued animals, veterinary care, feeding and housing tortoises undergoing rehabilitation, field surveys and other essential expenses. Regular support is especially important because animals need help continuously, not only during grant-funded projects.
Help protect natural areas. If you know about planned ploughing, construction or other economic activities in tortoise habitats, please inform us in advance. The earlier we learn about a threat, the more opportunities we have to assess the situation, contact the responsible authorities, negotiate with land users and prevent animals from being killed. Help from local residents is particularly valuable because they know their surroundings well and often notice changes before anyone else.
Teach children about nature. Explain to children why tortoises should not be taken home, why wild animals matter and why it is important to preserve the places where they live. Teachers and parents can use Tasbaqa's educational materials, organise themed lessons and participate in our competitions and events.
Above all, remember that protecting tortoises begins with respecting their right to live in the wild. You do not have to rescue an animal with your own hands to make a difference. You can prevent its capture, report a danger, support a conservation organisation or simply persuade another person not to cause harm.
Every such action matters. And when thousands of people begin working together, we have an opportunity not only to rescue individual tortoises but also to conserve entire natural areas.
Want to help? Visit the “What You Can Do” section to learn about volunteering, supporting projects and ways to contact Tasbaqa.
20. How can I become a Tasbaqa volunteer?
Contact us through the “Contact Us” section or on social media. Tell us which city you live in, how you would like to help, what skills you have and how much time you can devote to volunteering.
We need help in a variety of areas:
• Transporting animals, food and necessary supplies.
• Translating texts into Kazakh and English.
• Giving lessons in schools and participating in other educational activities.
• Distributing information materials and helping with photography, videos and social media.
• Organising conservation campaigns and participating in field activities.
You do not need a degree in biology or previous experience working with animals. We will suggest tasks based on your abilities and the foundation's current needs. Working with animals and participating in rescue operations must be coordinated with the Tasbaqa team.
21. How can I support the foundation financially?
You can support Tasbaqa's conservation projects through a one-time or recurring donation. For information on how to make a contribution, please contact us through the “Contact Us” section.
Donations help cover veterinary care, feeding and housing rescued tortoises, transportation costs, field research, conservation activities and educational events.
Every contribution matters and helps us continue our work to conserve tortoises and their natural habitats.
22. Can I invite Tasbaqa to give a lecture at a school?
Yes. We organise educational sessions and provide materials about the Central Asian tortoise and its conservation.
If foundation staff cannot attend in person, teachers and volunteers can use our prepared presentations and lecture materials.
A link to the folder containing downloadable materials will be added here.
23. Where should I report the destruction of tortoise habitats?
If you learn about plans to plough natural land, notice the destruction of tortoise habitats, animals being killed during agricultural or construction work, open trenches or other threats, please report them to the Tasbaqa Foundation.
If possible, send the precise location, photographs or videos, the date and a brief description of the situation. If you know which organisation is carrying out or planning the work, please include that information as well.
It is especially important to report planned activities in advance, as this provides more opportunities to prevent animals from being killed and to protect their habitats.
Do not put yourself in danger or confront workers. We will assess the information and determine what action to take.
II. The Amazing World of Tortoises
1. When do Central Asian tortoises emerge in spring?
Central Asian tortoises emerge above ground in early spring, when the soil begins to warm up. In the southernmost parts of Kazakhstan, the first tortoises can sometimes be seen as early as late February or early March, although the timing depends on the weather and local conditions.
Males usually emerge first — in some studied populations, 5–14 days earlier than females. This is associated with the beginning of the mating season: males begin feeding intensively and engage in mating contests with one another.
Emerging above ground does not mean that a tortoise immediately becomes active. In studies, body temperature upon leaving a shelter was approximately 9.4 °C, whereas active movement began at a higher temperature of around 22.1 °C.
Tortoises bask in the sun before setting off in search of food and mates.
2. Is it true that tortoises are active for only a few months each year?
Yes. In the wild, Central Asian tortoises may spend only 2–3 months of the year above ground, remaining underground in a state of seasonal dormancy for the other 9–10 months.
Spring is the most important period in their lives. During this short time, they must replenish their energy reserves, feed and mate, while females must prepare for egg-laying and lay their eggs.
As summer heat arrives and vegetation dries out, tortoises gradually cease activity and retreat underground.
The length of the active season varies between regions and from year to year. Following a wet spring, tortoises may remain active for longer, whereas in dry years they retreat into their shelters earlier.
3. Why do tortoises spend most of the year underground?
Central Asian tortoises spend most of the year in underground shelters. They use burrows they have dug themselves, natural cavities and sometimes shelters made by other animals, enlarging or deepening them to suit their needs.
Underground temperatures change much more slowly than temperatures at the surface. This helps tortoises survive both the intense heat of summer and the cold of winter.
Seasonal dormancy does not mean that an animal has died or permanently left the area. Tortoises may remain underground for many months, completely out of sight.
This is precisely why land ploughing is particularly dangerous: even when not a single tortoise is visible on the surface, living animals may be present in the soil.
4. How does the weather affect tortoise activity?
Central Asian tortoises are cold-blooded (poikilothermic) animals: their body temperature depends largely on environmental conditions.
On cool spring days, they emerge to bask in the sun, while in hot weather they shelter in the shade of plants or in burrows.
Studies of thermoregulation show that the body temperature of actively moving tortoises is generally considerably higher than when they first emerge from shelter. In one study, the mean preferred body temperature was approximately 30.5 ± 0.5 °C.
Weather affects not only tortoise behaviour but also the duration of their active season. Drought causes food plants to dry out more quickly, so tortoises may enter summer dormancy earlier than usual.
5. How do tortoises regulate their body temperature?
Central Asian tortoises do not maintain a constant body temperature in the way that birds and mammals do. Instead, they regulate it mainly through their behaviour.
In the morning, a tortoise emerges from its shelter and basks in the sun. Once its body has warmed sufficiently, it begins moving actively, searching for food and interacting with other tortoises.
If conditions become too hot, the animal retreats into the shade or underground. Overheating is just as dangerous for a tortoise as excessive cooling.
This is why suitable substrate (soil) is essential for its survival.
6. How do tortoises survive extreme summer heat and winter cold?
Central Asian tortoises have adapted to a climate characterised by hot summers and cold winters.
During hot periods, they enter a state of summer dormancy known as aestivation. In winter, they enter a period of winter dormancy known as brumation.
Underground shelters protect tortoises from both overheating and extreme cooling.
According to research, wintering burrows are situated at depths where soil temperatures generally do not fall below 2 °C. In Tajikistan, tortoises overwintering at depths of 40–45 cm had body temperatures of 8–9 °C in mid-February.
During seasonal dormancy, metabolic rate and locomotor activity decrease, allowing tortoises to conserve their stored energy reserves.
However, these adaptations do not make tortoises invulnerable. The destruction of burrows by heavy machinery can kill animals even when they are deep underground.
7. How deep are the burrows of Central Asian tortoises?
Burrow depth depends on the season, soil type and local conditions.
In the Central Kyzylkum Desert, tortoises have been found at depths of 30–70 cm in summer, while in the Karakum Desert they have been found at a depth of 75 cm.
In the Southern Balkhash region of Kazakhstan, a tortoise was documented overwintering at a depth of 1 metre in a sloping burrow measuring 1.8 metres in length.
In the foothills of the Turkestan Range in Uzbekistan, burrows reached depths of 1.5–2 metres.
These figures demonstrate just how deep underground tortoises may be found.
This is why, for example, a routine inspection of a site before agricultural work cannot detect every tortoise present, particularly when the work is carried out during seasonal dormancy.
8. What do Central Asian tortoises eat in the wild?
Central Asian tortoises are predominantly herbivorous. They feed on leaves, young shoots, flowers, inflorescences and fruits. Scientists have documented 182 species of food plants belonging to 42 families.
Tortoises do not eat just any grass or plant. Spring ephemerals are particularly important in their diet. These are plants that develop rapidly after rainfall and complete their life cycle before the onset of summer drought. Tortoises eat plants from the Brassicaceae, Papaveraceae, Fabaceae, Poaceae, Asteraceae and Boraginaceae families. However, they are highly selective feeders. For example, in the Arys Massif in Kazakhstan, 52% of recorded food items in May 2005 consisted of Papaver pavoninum, while another 24% consisted of Astragalus filicaulis. According to these observations, just two species accounted for 76% of the diet.
Naturally, the composition of their diet varies between habitats depending on which plant species are present. Nevertheless, tortoises are highly selective in their feeding habits.
Tortoises also consume animal matter: insects, other invertebrates and occasionally dead vertebrates. In addition, they eat bones, pellets regurgitated by birds of prey, and mineral substances. These unusual dietary components have their own biological significance.
9. Does the diet of tortoises change throughout spring?
Yes, and the changes can be considerable not only from month to month but also from year to year.
In the foothills of the Nuratau Range in Uzbekistan, scientists studied the consumption of five preferred plant species over three consecutive years, from 2003 to 2005. The proportions of these plants in the tortoises' diet differed substantially between years.
In early spring, tortoises feed on small ephemerals such as Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum and Ceratocephalus falcatus. These plants grow and mature rapidly, disappearing from the vegetation cover by the end of April.
Later, tortoises switch to more drought-tolerant species, including Heterocaryum rigidum, Koelpinia linearis, Trigonella and Ixiolirion tataricum.
As vegetation dries out, tortoises may travel several hundred metres in search of areas where green plants remain. Vegetation persists longer in depressions, valleys of temporary watercourses and on north-facing slopes.
Therefore, even neighbouring areas of desert may differ in their value to tortoises from one week of spring to another. This highlights the importance of conserving intact, continuous habitats rather than isolated small patches.
10. Do Central Asian tortoises drink water in the wild?
Yes. Contrary to a widespread belief, Central Asian tortoises readily drink water when it is available.
Scientists have observed this behaviour in the Central Kyzylkum Desert and the foothills of the Nuratau and Malguzar ranges in Uzbekistan. Tortoises drank rainwater from puddles on clay soil and water near wells used for watering livestock.
This behaviour was observed particularly often during the hottest hours of the day.
On sandy soils, water is absorbed quickly, so tortoises obtain a substantial proportion of the moisture they need from succulent plants.
Interestingly, some early researchers denied that Central Asian tortoises drank water in the wild at all. Later direct observations disproved this belief.
11. Is it true that tortoises eat insects and even other animals?
Yes. Although their diet consists mainly of plants, scientists have repeatedly observed tortoises eating invertebrates and dead vertebrates.
Recorded animal food items include darkling beetles, jewel beetles, scarab beetles, ground beetles, click beetles, orthopterans, dipterans, solifuges and gastropod molluscs.
In the Southern Kyzylkum Desert of Kazakhstan, Paraskiv (1956) found beetles in 7 of the 12 tortoise stomachs examined (58%). Under other conditions, animal food was much less common. In Uzbekistan, during April of 2003–2005, animals and their waste products accounted for no more than 2% of the total number of food items consumed. In southern Turkmenistan, arthropods were found in fewer than 4% of the stomachs examined.
Cases of vertebrate consumption have also been documented:
• In the Southern Balkhash region — a gecko, Cyrtopodion russowi;
• In Turkmenistan — a wheatear and Afghan voles that had been killed by hail;
• In the Southern Kyzylkum Desert of Uzbekistan — an attempt to eat a dead wagtail that had been constricted by a Tatar sand boa;
• In the Kopet Dag Mountains — a house mouse.
In 2003, Bondarenko also recorded a tortoise eating a gastropod mollusc in the Arys Massif.
Subsequently, cases of a tortoise eating a woodlouse and attempting to catch a live field cricket were described (Bondarenko et al., 2014). An FAO monograph (2023) reports an observation of a Central Asian tortoise eating the Moroccan locust (Dociostaurus maroccanus), a serious agricultural pest.
Thus, alongside other animals in desert ecosystems, tortoises participate in the natural consumption of insects, including species that are pests of plants.
12. Why do tortoises eat bones, bird pellets and even soil?
These unusual items provide additional sources of minerals needed for the formation of the skeleton and shell, which together account for more than 50% of a tortoise's body mass, as well as for the formation of eggshells.
Scientists have described several interesting observations:
• In the Moyynkum Desert of Kazakhstan, Z. K. Brushko (2005) observed tortoises gnawing on saiga bones for extended periods.
• In the lower reaches of the Amu Darya River and the adjoining Kyzylkum Desert, tortoises were observed actively consuming pellets regurgitated by birds of prey. These pellets contain undigested remains of prey, including bones (Mambetzhumayev, 1972).
• Near Arys, researchers observed a seven-year-old tortoise eating a piece of limestone.
• In the foothills of the Malguzar Range, an adult male was observed eating mineralised clay.
• In Tajikistan, stones measuring up to 2 cm were found in tortoise stomachs.
• In various parts of the species' range, tortoises have been recorded consuming bone remains, including fragments of old tortoise shells.
Minerals are involved in many vital physiological processes in a tortoise's body. For example, calcium is also essential for the normal functioning of muscles and the nervous system. It is involved in the transmission of nerve impulses and many other physiological processes. Phosphorus plays a role in energy metabolism.
In addition to minerals, animal food may provide a supplementary source of essential amino acids.
The diversity of natural food sources is extremely important for tortoises. This is why a diet consisting solely of lettuce leaves is unsuitable for a tortoise kept in an apartment and will inevitably lead to health problems.
13. Why can tortoises eat plants that are poisonous to other animals?
Scientists have established that Central Asian tortoises sometimes consume plants containing substances that are toxic to many mammals.
For example, in the foothills of the Nuratau Range, a tortoise was observed gnawing the succulent centre of a shoot of Syrian rue (Peganum harmala), a plant poisonous to livestock. Another tortoise readily ate leaves of Merendera robusta, which contains colchicine alkaloids. In Tajikistan, Eminium albertii, a plant containing toxic compounds, has been recorded among tortoise food plants.
Why tortoises consume such plants has not been conclusively established. The authors consider two possible explanations.
The first is that certain plant substances may help combat intestinal parasites. Wild tortoises are often infected with nematodes, and consuming these plants may help them eliminate the parasites.
The second is that toxic plants may contain substantial amounts of moisture, which is particularly valuable in arid conditions.
In 2007, when spring vegetation developed very poorly in the Kyzylkum Desert and on the Ustyurt Plateau, tortoises were repeatedly observed eating young shoots of wormwood (Artemisia). This behaviour was not recorded in years when spring vegetation was abundant.
This does not mean that all poisonous plants are safe for tortoises. Rather, it demonstrates how complex their dietary adaptations to desert life can be.
14. How much food does a tortoise eat in a day?
Scientists have still not reached a single answer to this seemingly simple question. Research findings vary considerably.
In 1938, Zakhidov reported that two tortoises consumed 180 and 225 g of alfalfa in one day. He later estimated daily consumption of plant matter at up to approximately 150 g.
However, other studies produced much lower figures:
In western China, adult tortoises consumed an average of 9.7 ± 7.3 g of fresh plant matter per day, while immature tortoises consumed 4.1 ± 1.8 g.
In Uzbekistan, estimated daily food consumption was 7.0 g for males and 27.4 g for females.
Researchers also examined stomach contents. In different studies, the mass of food found in the stomach ranged from 5 to 62 g, depending on the tortoise's age, time of day and observation conditions. According to Polyakov (1946), 38.5 g of food remained in the stomach three hours after feeding to satiation, compared with 5.6 g after ten hours.
However, the mass of stomach contents is not the same as the amount of food eaten in a day, because some of the food has already been digested.
The authors emphasise that reliable estimates of daily food consumption require further research accounting for tortoise size, environmental conditions, food composition and digestibility. But perhaps it is better not to know exactly how much they eat than to study their stomachs.
15. Is it true that tortoises spend only 15 minutes a day feeding?
Approximately, yes — and that is much less than one might expect when watching a tortoise grazing.
In studies conducted in Uzbekistan, males spent an average of 7.8 minutes per day feeding, while females spent 14.4 minutes. This accounted for 7.2% and 20.5% of their daytime activity, respectively.
In western China, adult tortoises spent an average of 27.8 minutes feeding, while immature tortoises spent 10.3 minutes.
Feeding activity is strongly influenced by temperature.
In the foothills of the Nuratau Range in 2003–2004, peak feeding activity was observed when the ground surface temperature was 31–39 °C. The mean body temperature of feeding tortoises was 33.3 ± 0.4 °C (recorded values ranged from 28 to 35 °C; 20 individuals were examined).
In clear weather, two feeding periods were usually observed — one in the morning and another in the evening, with a break during the hottest hours of the day. In warm, overcast weather, this midday break could disappear.
Thus, even during their short spring activity period, tortoises do not feed continuously. Their behaviour depends on temperature, weather and the availability of preferred food plants.
16. Is it true that tortoises overgraze pastures and damage agriculture?
No. During the Soviet period, Central Asian tortoises were described as competitors of livestock and as crop pests. However, scientific research has shown that this perception was greatly exaggerated.
Tortoises and hoofed livestock often select different plants. For example, in the foothills of the Nuratau Range, sheep and goats ate grasses that were of no interest to tortoises. Meanwhile, livestock often left untouched the small spring ephemerals that formed the main part of the tortoises' diet.
Furthermore, tortoises can reach plants growing beneath shrubs that are inaccessible to large hoofed animals, and they actively feed for an average of only two months per year.
Across most of the species' range, where tortoise densities did not exceed 5 individuals per hectare, researchers found no evidence of competition for food. Such competition may occur in spring at particular sites with high tortoise densities — 20–40 or more individuals per hectare — and large numbers of grazing livestock.
Tortoises did sometimes cause damage to agricultural crops. Historical sources describe them eating young shoots of cereals, alfalfa, cotton, melons and peas.
However, many of these reports date from the period of large-scale cultivation of previously uncultivated land. When natural habitats were ploughed, surviving tortoises were left without food and moved onto agricultural fields, where they were captured and killed in large numbers.
By the end of the 20th century, tortoises had been displaced from most developed irrigated areas. Suitable habitat patches within these areas had shrunk or disappeared, while tortoise numbers in rainfed farming areas had also declined or fallen to zero.
17. When does the mating season begin for Central Asian tortoises?
The mating season of Central Asian tortoises begins in spring, shortly after they emerge from winter dormancy. The timing depends on the region and weather conditions. For example, in Turkmenistan, mating usually begins 10–15 days after tortoises start emerging above ground in large numbers. In the Kopet Dag Mountains, the first mating pairs were observed on 28 March and the last on 25 May, although most mating activity occurred in April. Of the 42 pairs recorded, only one was observed in March, 39 in April and two in May. The main mating period in the Kopet Dag and Badkhyz-Karabil regions lasted approximately 30–35 days.
In Uzbekistan, radio-tracking studies showed that the most intensive mating period lasted from late March to mid-April. During the first four weeks after emerging from dormancy, males devoted a substantial proportion of their time to searching for females, courtship and encounters with rivals.
Males are particularly active immediately after winter dormancy. A study of wild tortoises in Uzbekistan in 1998 showed that testosterone concentrations in males reached 52 ng/ml in mid-March and declined in April. Between mid-March and mid-April, males spent approximately 30% of their active time on mating behaviour, compared with only 2% for females. During this period, females mainly fed, accumulating the resources needed for egg production.
However, not all adult tortoises necessarily reproduce every year. In April 1988 and 1990, researchers recorded 586 active tortoises in several areas of Turkmenistan, but only 28 mating pairs — approximately 10% of the individuals encountered. Mating activity may be considerably lower during cold, rainy springs.
Thus, Central Asian tortoises have a short but intensive spring mating season. Most mating usually takes place in March and April, although in some parts of the range it continues into May.
18. How do males court females, and why do they fight one another?
Courtship in Central Asian tortoises can be quite vigorous. In spring, males actively search for females, pursue them, sniff them and make rapid head-bobbing movements.
The sense of smell plays an important role. In experiments conducted in Turkmenistan in April 1983, males showed no interest in an ordinary plastic tortoise model. However, when the model was coated with cloacal secretions from a female, the males began bobbing their heads up to 60 times per minute and followed the moving model.
When a male encounters a real female, he sniffs her, moves around her side, investigates the tail region, then positions himself in front of her and begins bobbing his head rapidly — up to 100 times per minute. If the female moves away, he follows her. When she stops, the male raises himself on his front legs against her shell and produces a quiet squeaking sound.
Males frequently engage in actual fights. They push one another away from females, collide shell against shell, bite their rivals' legs and heads, and sometimes even overturn one another during these encounters.
This behaviour is associated with competition for mating opportunities. Unlike males, females in the studied conditions were not observed engaging in aggressive encounters with one another.
19. When and where do females lay their eggs?
Central Asian tortoises lay their eggs in spring and early summer, although the timing varies considerably across their range. In the sandy Karakum Desert of Turkmenistan, egg-laying was observed from 11–20 April until 20 May. In the Kopet Dag Mountains and the Badkhyz-Karabil hills, it occurred from early May to early June. In the Chuy Valley of Kyrgyzstan, the egg-laying period is longer, extending from the second ten-day period of May to the first ten-day period of July. In Uzbekistan, most egg-laying usually occurs in May.
Females select areas with soft soil where they can dig a nest cavity. Clutches have been found on relatively level ground, in the tortoises' own temporary burrows, and in both occupied and abandoned burrows of gerbils and other small mammals.
How does egg-laying take place? The female braces herself against the ground with her front legs and uses her hind legs alternately to excavate the nest cavity. According to published field observations, digging takes 25–30 minutes. The cavity is 5–10 cm deep or more; descriptions of Central Asian tortoises from Kazakhstan report depths of 10–17 cm.
Once digging is complete, the female lays her eggs one at a time, at intervals of approximately 2–3 minutes. She then covers the clutch with soil and compacts it using her hind legs. The entire process, including nest preparation, egg-laying and covering the eggs, takes approximately one and a half hours.
A female may produce several clutches in a single season. However, researchers' findings differ: two clutches are considered most likely for mountain populations in Turkmenistan, whereas earlier literature mentions two to four. The number of clutches depends on habitat conditions and the duration of spring activity.
After laying her eggs, the female does not guard the nest or care for her offspring. The eggs remain underground, where the embryos develop using heat from the surrounding soil.
20. How many eggs does a tortoise lay, and how long do they take to develop?
Central Asian tortoises lay relatively few eggs, and the number depends on the female's age and size, habitat conditions and the number of clutches produced during the season.
In mountainous and foothill areas of Central Asia, a clutch contains an average of 2.7 eggs: 2.6 in Turkmenistan, 3.2 in Tajikistan and 2.6 in Kyrgyzstan. In the Southwestern Karakum Desert, the average was 3.4 eggs. Unusually large clutches of up to 12–13 eggs have also been described in the literature from the Kenimekh Desert of Uzbekistan (Polyakov, 1946), although these record figures have not been confirmed elsewhere.
A female may produce several clutches in one season. Studies conducted between 1995 and 1999 in the central and southern Kyzylkum Desert showed that females produced between 4 and 13 eggs per season, with an average of 6.4. Most researchers report two clutches per season, although some earlier studies mention three or four.
Central Asian tortoise eggs are oval and have a hard, calcareous shell. According to the results of ten years of research at the Tashkent Zoo Complex breeding facility, their length ranged from 40 to 57 mm and their mass from 15 to 35 g. In one of the samples studied, the mean egg length was 46.5 mm and the mean mass was 23.8 g.
Embryonic development takes approximately two and a half to three and a half months, although the duration depends on soil temperature and local conditions. Scientific literature reports incubation periods of 80–110 days for wild populations. In the Kopet Dag Mountains and the Badkhyz-Karabil hills, researchers estimated the period at 70–75 days. Observations of two clutches from the lower reaches of the Amu Darya River recorded incubation periods of 82–84 days. At the Tashkent Zoo Complex breeding facility, incubation lasted 91–100 days.
Not every egg produces a hatchling. In studies conducted between 1995 and 1999 in the Navoi and Bukhara regions of Uzbekistan, young tortoises hatched from approximately 60% of the eggs laid. The remaining approximately 40% were lost due to mechanical damage or predation by other animals. Under laboratory conditions, eggs collected in the Kyzylkum Desert produced a 76% hatching rate of viable young tortoises.
Thus, even when an adult female lays several eggs during a season, not all of them produce viable offspring. And the hatchlings that do emerge must still survive their first months of life in the wild.
21. When do baby tortoises hatch, and how do they survive in the wild?
Central Asian tortoise hatchlings emerge from their eggs mainly in August and September, sometimes later. The timing depends on the region, when the eggs were laid and soil temperature.
According to published field observations, the first hatchlings were recorded in August in Uzbekistan and southern Tajikistan, on 10 September in the Chuy Valley of Kyrgyzstan, and on 27 September 1983, a newly hatched tortoise was found in the foothills of the Central Kopet Dag Mountains in Turkmenistan.
However, hatching from an egg and emerging above ground are not the same thing. Many hatchlings remain underground throughout autumn and winter and emerge on the surface only the following spring, when young plants begin to grow.
Newly hatched tortoises are very small. In field studies in the Kopet Dag Mountains, hatchlings were recorded with shell lengths of 40–42.5 mm and body masses of 8.1–9.1 g. At the Tashkent Zoo Complex, hatchling shell lengths ranged from 30 to 53 mm (mean 44.3 mm), and body masses from 10.3 to 26.7 g (mean 21.4 g). These measurements were obtained under different conditions and should not be regarded as a single standard for all wild populations.
Some tortoises die before they ever emerge above ground. Not all eggs produce hatchlings. According to studies in Uzbekistan, embryonic mortality was estimated at approximately 25%. In another field sample collected in the Kyzylkum Desert between 1995 and 1999, about 40% of eggs were lost due to mechanical damage and predation by other animals. These figures come from different studies and therefore must not be added together.
Unfavourable temperatures can also threaten developing embryos and young tortoises. Severe frosts may pose a danger to hatchlings spending their first winter underground if their shelters are not deep enough. However, the exact proportion of Central Asian tortoise deaths caused specifically by frost under natural conditions has not yet been established. At the same time, overwintering underground as a hatchling is a normal feature of the species' life cycle.
Hatchlings are on their own from the very beginning of life. Females do not guard their nests or care for their offspring. Young tortoises must find food and shelter independently. Their small size and shells that have not yet fully hardened make them particularly vulnerable to predators. Foxes, monitor lizards, crows and other animals pose a threat.
Only a small proportion of young tortoises survive in the wild. A report submitted by Uzbekistan to the CITES Standing Committee in 2025 estimated the survival rate of young Central Asian tortoises at just 1–3%. However, the document does not specify the period over which this figure was calculated, so it cannot automatically be interpreted as the percentage of tortoises surviving to sexual maturity.
Research conducted in Kazakhstan (2024) also indicates high mortality during the first years of life: among immature tortoises in the populations surveyed, individuals older than three years predominated. The authors do not provide an exact survival percentage. In addition, studies of injuries in Central Asian tortoises in Kazakhstan show that the protective properties of young tortoises' shells develop gradually, until approximately 6–8 years of age.
The loss of some offspring to natural causes is a normal occurrence in the wild. However, mass capture of tortoises and destruction of their habitats add further losses to natural mortality. Tortoises are killed during land ploughing and beneath the wheels of agricultural machinery, and they are removed from the wild for sale and keeping as pets.
This is particularly dangerous for a species with low juvenile survival and late sexual maturity. Every adult female removed from the wild represents not only the loss of one tortoise but also the loss of the offspring she could have produced over many years.
22. How long do Central Asian tortoises live?
Central Asian tortoises are long-lived animals. They can live for 40–50 years, and possibly longer, although the species' exact maximum lifespan has not yet been established.
A scientific review published in 1985 cited estimates by Soviet researchers: the average lifespan was approximately 21 years for males and 25 years for females, while some females reached 30 years of age. However, the author of the review questioned the reliability of these figures because the animals' ages had mainly been determined by counting growth rings on their shells.
There are also examples of considerably longer lives. In 2022, the State Darwin Museum in Moscow reported on a Central Asian tortoise that had lived with one family for 37 years, having already been an adult when it arrived. Its total age was estimated at approximately 50 years. Tashkent Zoo also gives a lifespan of up to 50 years for this species. Meanwhile, a scientific assessment by the Norwegian VKM committee (2024) gives a much wider range of 50–150 years. However, the materials reviewed contain no convincing evidence of Central Asian tortoises whose ages have been reliably established at 100–150 years.
But can you determine a tortoise's age by counting the rings on its shell, as you would with a tree?
Growth lines do indeed form on the horny scutes of the shell. They reflect alternating periods of growth and slower growth associated with seasonal activity, feeding and environmental conditions. However, one ring does not necessarily correspond to one year of life.
Growth rings are generally more visible in young tortoises. The 1985 review suggested that they might be used to estimate age approximately during the first 10–15 years of life. However, as tortoises grow older, the rings become closer together, wear away and become difficult to distinguish. This is particularly noticeable in Central Asian tortoises because of their burrowing lifestyle.
Later studies showed that counting growth rings can produce substantial errors even in relatively young animals. It is therefore impossible to determine the exact age of an adult Central Asian tortoise from the appearance of its shell.
The most reliable way to know a tortoise's age is to monitor an individual from birth, for example through long-term scientific monitoring involving individual marking of animals.
The long lifespan of adult tortoises is extremely important for population conservation. They do not reach sexual maturity until many years of age, but an adult female may potentially reproduce for decades. Therefore, capturing a single adult tortoise means losing not only the animal itself but also its future offspring.
23. How quickly do tortoises grow, and when do they become adults?
Central Asian tortoises grow slowly. In the wild, males usually reach sexual maturity at 9–14 years of age, while females mature at 12–15 years, sometimes later. The timing depends on climatic conditions, food availability and the length of the annual activity period.
Newly hatched tortoises have shell lengths of approximately 3–5 cm. Under natural conditions, it may take them 3–4 years to reach a shell length of 6–6.5 cm. This is because, in the deserts of Central Asia, tortoises actively feed and grow for only a few months each year, spending the rest of their time underground.
When do tortoises reach sexual maturity? Studies from different parts of their range show considerable variation:
Kazakhstan, Chingildy area (Southern Balkhash region): males began reproducing at 11–12 years of age, with shell lengths of 112–117 mm and body masses of 380–480 g; females at 13–14 years, with shell lengths of 134–139 mm and body masses of 560–620 g.
Turkmenistan, Kopet Dag: males reached sexual maturity at approximately 10 years of age, and females at 12 years.
Kyrgyzstan, mountainous areas: males at 9–11 years and females at 13–14 years.
Tajikistan, near Panj: females no earlier than 15 years of age.
However, a tortoise's size cannot be used to determine its exact age. Animals of the same age may differ considerably in size because of differences in habitat conditions and nutrition.
Studies at the Tashkent Zoo Complex demonstrated just how strongly environmental conditions can influence growth. At the breeding facility, where tortoises were provided with food and were not subjected to winter dormancy, young tortoises gained 2–5 mm in shell length per month. By eight months of age, their shells had reached an average length of 65 mm — a size typically found in wild tortoises approximately 3–4 years old.
Particularly interesting are the results of a six-year study of 34 tortoises born at the breeding facility in August 2002. Their first attempts at mating were observed as early as 2.5–3 years of age, when their shell lengths were 90–110 mm and their body masses approximately 250 g. By five years of age, females had reached approximately 200 mm in shell length and 1,000 g in body mass, while males had reached 150 mm and 750 g.
At five years of age, seven females began laying eggs. Researchers obtained a total of 30 eggs, with each female producing between one and six. However, none of the eggs produced hatchlings during incubation. Thus, the early appearance of mating behaviour, and even egg-laying, does not necessarily indicate successful reproduction.
These observations demonstrate how strongly growth rates depend on conditions in captivity. In the wild, it takes more than ten years for a tortoise to reach adulthood. This is why the mass capture of adult animals is particularly dangerous: populations need a long time to replace them with new sexually mature individuals.
24. How can you tell a male tortoise from a female?
Adult male and female Central Asian tortoises differ in body size, shell shape and tail characteristics. These differences are known as sexual dimorphism.
Females are generally larger and heavier than males. Their shells are broader, and their bodies are more massive. This is partly related to the need to accommodate developing eggs. Studies of wild populations in Uzbekistan involving more than 800 tortoises found that females have relatively broader and heavier shells, whereas males are lighter, have relatively longer limbs and move faster.
The most noticeable external feature is the tail. Males have longer, thicker tails, while females have much shorter ones. In adult males, the tail is often held to one side. The position of the cloaca — the common opening of the excretory and reproductive systems — also differs. In males, it is located farther from the base of the tail, closer to its tip, while in females it is nearer the base. The shape of the cloacal opening also differs: in females it is usually star-shaped, while in males it resembles a longitudinal slit.
The lower part of the shell, known as the plastron, also differs. In males, its rear portion is usually concave, helping them maintain their position on the female's shell during mating. In females, the plastron is flatter.
A study of tortoises in Uzbekistan also found differences in mobility. Males moved faster and were more successful at righting themselves after being overturned onto their backs. This is particularly important during mating contests: rivals frequently overturn one another, exposing the defeated male to the dangers of overheating and predator attacks.
However, it is practically impossible to determine the sex of small tortoises from their external appearance. The characteristic differences in shell shape and tail length become noticeable at approximately 6–7 years of age, sometimes later. Sexual maturity usually occurs later still: males reach it at approximately 9–10 years, and females at 13–14 years, although the timing varies between populations.
Therefore, when determining the sex of an adult tortoise, it is best to assess several characteristics together — tail length, cloaca position, plastron shape and body size. Shell size alone cannot reliably distinguish a male from a female.
25. Do Central Asian tortoises live alone or in groups?
Central Asian tortoises are predominantly solitary animals. They do not form permanent families or organised groups. However, this does not mean that tortoises avoid one another or never interact.
In the wild, dozens of tortoises may sometimes be found within a relatively small area. For example, during studies in southern Kazakhstan, Bondarenko and co-authors (2008) found that tortoise density on the slope of a large sai (dry gully) in the Arys Massif reached 29.3 individuals per hectare, compared with only 1.1 individuals per hectare on level ground.
In southern Uzbekistan, Bondarenko and Peregontsev (2006) recorded densities of 34.1–60.8 tortoises per hectare on certain gully slopes, while density on level ground was 1.7 ± 0.9 individuals per hectare. Such concentrations are primarily associated with habitat conditions: the availability of food plants, suitable soils and shelters, including the burrows of great gerbils.
But if tortoises live alone, how do they interact with their neighbours?
Studies of spatial behaviour have shown that tortoises use individual home ranges that may overlap. This means that several animals may feed and shelter within the same area without forming a stable group.
Observations of male behaviour during the breeding season are particularly interesting.
In 1997–1998, an international research team led by Frédéric Lagarde used radio transmitters to track 36 adult tortoises — 17 males and 19 females — in Uzbekistan. They found that during the mating season, males moved an average of 159.7 m per day, while females moved 79.8 m. Meanwhile, the average area used was 24 ha for males and 57 ha for females.
The researchers suggested that during the mating season, males not only search for females but also actively patrol and defend particular areas. When encountering rivals, they may push against one another with their shells, bite and attempt to overturn each other.
However, researchers interpret male territorial behaviour differently. In his 2021 review, which also summarises observations by Panov and Galichenko (1980), D. A. Bondarenko notes that tortoise home ranges overlap, stable relationships between individuals are absent, and conflicts between males are primarily associated with competition for females. By contrast, Lagarde and co-authors (2003) suggest that males may defend territories specifically during the breeding season.
After mating, males and females do not form permanent pairs. The female lays her eggs independently and provides no parental care. Hatchlings also live independently.
Thus, a concentration of tortoises in one area does not constitute a colony or a social group. Central Asian tortoises live predominantly independently, but they do interact with one another, particularly during the mating season.
26. How far do tortoises travel in the wild?
Central Asian tortoises may appear slow, but they can cover hundreds of metres in a single day. Reference literature includes statements that a Central Asian tortoise can travel between 120 m and 2 km per day. They move in search of food, suitable shelters, mating partners and places to lay their eggs.
How far does a tortoise travel in one day?
In 1997–1998, an international research team led by Frédéric Lagarde studied the movements of Central Asian tortoises at the Dzheiran Ecocentre in Uzbekistan, near the Kyzylkum Desert. The scientists attached radio transmitters to the shells of 36 adult animals — 17 males and 19 females — and tracked their locations throughout the spring season.
They found that the distance travelled depended on sex and the time of year:
During the mating season, males moved an average of 159.7 ± 40.1 m per day, while females moved 79.8 ± 74.5 m.
After the mating season ended, daily movements decreased to 66.6 ± 27.5 m for males, while females moved 70.9 ± 15.4 m.
Thus, in spring, males travelled approximately twice as far as females while searching for mates. Later, this difference virtually disappeared.
Importantly, the researchers measured the distance between successive locations where the animals were detected, rather than the full length of their winding paths. Therefore, the tortoises actually travelled farther than the reported figures indicate.
How large an area does a single tortoise use?
Radio telemetry revealed another interesting feature: females used considerably larger areas than males.
The average seasonal home-range area was:
• Males — 24 ± 15 ha.
• Females — 57 ± 53 ha.
This reveals an interesting contrast: during the breeding season, males travelled greater distances each day but moved within smaller areas. They repeatedly patrolled relatively small areas while searching for females. Females moved more directionally, making large loops across extensive areas.
A home range is not necessarily a territory that a tortoise defends against other individuals. It is the area used by an animal over a particular period. The home ranges of different tortoises may overlap.
Why is this important for tortoise conservation?
A small patch of land where a tortoise was once found is not necessarily sufficient for its survival. Over the course of a season, it may use a much larger area, moving between feeding grounds, shelters and breeding sites.
Therefore, when planning land ploughing, construction or animal translocation, it is necessary to consider not only the locations where tortoises were found but also the availability of surrounding habitats. Simply moving tortoises to a neighbouring site does not guarantee that they will be able to survive there successfully.
27. Do tortoises recognise one another, and how do they communicate?
Central Asian tortoises do not form permanent social groups, but this does not mean they are unaware of other tortoises. They perceive smells, movements and touch, and during the breeding season they use a whole range of behavioural signals.
The sense of smell plays a particularly important role in communication. This was demonstrated by the Soviet zoologist V. P. Boyko, who studied the behaviour of Central Asian tortoises in Turkmenistan in April 1983.
The researcher presented males with a plastic tortoise model. Initially, the animals showed no interest in it: they turned away and left, even when the model was moved. However, as soon as the model was coated with cloacal secretions from a female, their behaviour changed dramatically. The males began bobbing their heads rapidly — up to 60 movements per minute. When the model moved, they followed it, stopped when it stopped, and resumed pursuit when it moved again.
This experiment demonstrated that the scent of a female can trigger characteristic mating behaviour in a male even without a real tortoise being present.
How do tortoises communicate when they meet?
Boyko described the sequence of courtship behaviour in an enclosure in detail:
When tortoises met, they sniffed one another, making coordinated movements of their heads and front legs at a rate of up to 40 movements per minute.
The male moved around the female's side, pushed his head beneath the edge of her shell and sniffed the tail region.
He then moved in front of the female and began bobbing his head rapidly — up to 100 times per minute.
When the female turned away and moved off, the male followed her at a distance of a few centimetres.
When attempting to climb onto the female's shell, the male produced a quiet squeaking sound.
Thus, tortoises use not only scents but also head movements, touch, body posture and sounds.
But can they recognise particular tortoises they have met before?
The answer is less certain. Boyko's study demonstrated that males respond to chemical signals from females, but it did not test whether they could distinguish one familiar tortoise from another.
However, experiments with other species of terrestrial tortoises have shown that such an ability may exist.
In a 2018 study, scientists observed 26 recently hatched tortoises of two species — Testudo graeca and Testudo marginata. The hatchlings were raised in pairs and then placed in an unfamiliar environment with either a familiar or an unfamiliar tortoise.
When encountering a familiar individual, the hatchlings maintained approximately the distance expected from random movement. They initially investigated an unfamiliar tortoise and then tended to keep farther away from it. This suggests an ability to distinguish familiar from unfamiliar individuals even at an early age.
However, the results of a study of adult tortoises of another species, Testudo hermanni, published in 2026, were more complex. After two months of being housed together, the animals showed no significant differences in their behaviour towards familiar and unfamiliar individuals. By contrast, clear differences were observed between the sexes: males approached one another more often and displayed aggression, while females preferred to move away after initial contact.
Therefore, it is not yet possible to state confidently that Central Asian tortoises recognise one another individually or remember particular neighbours. Specific experiments with Testudo horsfieldii are needed to establish this.
Nevertheless, research already shows that their communication is far more varied than one might imagine when watching a slowly moving animal. The complex language of scents, movements and touch used by tortoises during reproduction is particularly well studied.
28. Why are tortoises important in nature?
Central Asian tortoises are more than just inhabitants of deserts and semi-deserts. They play a role in natural ecosystems and are connected to many other species of plants and animals.
Tortoises influence vegetation. Scientific studies of the Central Asian tortoise's diet have recorded 182 plant species that it consumes. These include members of the mustard, legume, grass and poppy families. By eating different plants and plant parts, tortoises participate in the cycling of plant matter. Nutrients and plant seeds return to the soil with undigested food remains.
Tortoises do not feed exclusively on plants. Their diet also includes animal matter, such as insects, woodlice and carrion. Cases of tortoises eating locusts have been documented. Of course, tortoises cannot stop outbreaks of mass locust reproduction, but alongside other animals, they contribute to regulating the numbers of these insects.
Tortoises themselves provide food for other animals. They are part of the food chains of desert ecosystems. All predators in ecosystems inhabited by tortoises feed on them to some extent. For some predators, tortoises are an important food source; for others, they are supplementary or occasional prey. According to research by zoologist D. A. Bondarenko, tortoises are included in the diets of 35 vertebrate species: 3 reptile species, 19 bird species and 13 mammal species. These include the golden eagle, Egyptian vulture, eastern imperial eagle, steppe eagle, brown-necked raven, red fox, corsac fox, wolf, golden jackal and others. The figure for the desert monitor lizard is particularly striking: tortoise remains were found in 46% of the stomachs examined.
Among the animals that feed on tortoises are rare species listed in Kazakhstan's Red Data Book, including the golden eagle, desert monitor lizard and honey badger.
This is how nature works: the tortoise is part of the food chain, and by conserving tortoises, we also help conserve other animals. This is another example of how closely interconnected the inhabitants of desert ecosystems are.
Tortoises are closely connected to the soil. Central Asian tortoises spend much of the year underground. They dig burrows where they shelter from summer heat and survive the cold season. While digging, tortoises move soil and alter its structure in small areas. Other small animals use these burrows for shelter during extreme heat or rain.
It is important to understand that there are no "unnecessary" animals in nature. Every species has its place in a complex network of relationships that has developed over thousands of years. The disappearance of one species can affect others, although the consequences are not always immediately apparent. This is particularly relevant to a widespread, characteristic species such as the Central Asian tortoise.
By protecting tortoises, we conserve much more than a single species. A tortoise cannot survive without natural vegetation, suitable soils, seasonal shelters and a sufficiently large area of habitat. This is why our work focuses not only on rescuing individual animals but also on protecting Kazakhstan's deserts and semi-deserts — the natural home of tortoises and many other species.
29. Which animals prey on Central Asian tortoises?
It may seem that a hard shell should reliably protect a tortoise from its enemies. However, Central Asian tortoises have many predators in the wild, some of which can even tackle large adults.
In a dedicated study (2013) based on 97 scientific sources and his own observations, zoologist D. A. Bondarenko established that the Central Asian tortoise is included in the diets of 35 vertebrate species: 3 reptile species, 19 bird species and 13 mammal species. However, for most of them, tortoises are only occasional prey. The greatest impact on tortoise populations comes from the desert monitor lizard, red fox, golden eagle and, in certain areas, brown-necked raven.
The desert monitor lizard is one of the main predators of young tortoises. It feeds mainly on tortoises between one and five years old, but large monitor lizards can swallow even tortoises with shell lengths of 13–14 cm. An analysis of 80 stomachs containing food from monitor lizards in Uzbekistan and Turkmenistan showed that tortoises were present in 46% of them. Monitor lizards also raid nests and eat tortoise eggs.
The golden eagle can hunt even large adult tortoises. It lifts its prey into the air and breaks its shell against a hard surface. In the Central Kyzylkum Desert of Uzbekistan, golden eagles were observed bringing several tortoises per day to their chicks. During the 20 days following the hatching of their chicks, one pair brought 70 tortoises, two chukar partridges and two tolai hares to its nest.
In Kazakhstan, a study of golden eagle diets in the Aral-Caspian region found Central Asian tortoise remains in 9 of the 12 nests examined. Tortoises accounted for 115 of the 420 identified prey items (27.4%).
Foxes eat both young and adult tortoises, sometimes tearing off their limbs, and also dig up egg clutches. In some areas of the Kyzylkum Desert, tortoises accounted for up to 35% of the food remains examined from foxes. Wolves, jackals and corsac foxes also eat tortoises, but they usually make up only a small part of their diet.
Small hatchlings, whose shells are not yet sufficiently strong, are particularly vulnerable. They are hunted by various birds, mammals and reptiles, including snakes such as the Central Asian cobra and the blunt-nosed viper (Macrovipera lebetina). Egg clutches may be raided by monitor lizards, foxes and long-eared hedgehogs.
How dangerous are ravens to tortoises?
In 1983, Kazakhstani zoologist R. A. Kubykin examined a brown-necked raven's nest in the Southern Balkhash region, 58 km southeast of the village of Karaoy. Around the nest were 11 sites where prey had been dismembered, located 30–80 m from it.
The scientist discovered the remains of 210 young tortoises between one and five years old, as well as the shells of 112 eggs. Two-year-old tortoises (81 individuals, or 38.6%) and one-year-olds (70 individuals, or 33.3%) predominated among the prey. The ravens broke or pecked through the shells to extract the internal organs.
This was an unusual case: not all brown-necked ravens specialise in hunting tortoises. However, it demonstrates how strongly individual predators can affect young tortoises within a small area.
Why is vegetation particularly important for young tortoises?
Not only predators themselves but also habitat conditions play an important role. Where the grass cover has been destroyed by excessive livestock grazing, small tortoises find it harder to hide. Bondarenko (2013) gives an example of severely overgrazed pastures in the foothills of the Zeravshan Range, where 95% of the tortoises encountered in April 2001 were sexually mature individuals. By contrast, at a site with well-developed wormwood and other low-shrub vegetation, 45% of the tortoises observed in April 2000 were under ten years old.
Natural predators are an important part of desert ecosystems, and tortoises provide food for many animal species. Problems arise when natural mortality from predation is compounded by habitat ploughing, destruction of vegetation cover, capture and other human impacts. Under these conditions, it becomes considerably more difficult for populations to replace their losses.
30. Why are tortoises important for rare birds of prey and other protected animals?
By conserving Central Asian tortoises, we also help conserve other animals, including rare birds of prey. For some of these species, tortoises are an important food source in spring, when birds are hatching and raising their chicks.
The Central Asian tortoise is included in the diets of 35 vertebrate species, including 19 bird species, 13 mammal species and 3 reptile species. However, its importance varies among predators. According to D. A. Bondarenko's study (2013), it serves as a particularly important spring food source for four species: the golden eagle, Egyptian vulture, desert monitor lizard and honey badger.
Golden eagle (Aquila chrysaetos)
The golden eagle is a large bird of prey listed in Kazakhstan's Red Data Book. In the deserts and low mountains of Central Asia, Central Asian tortoises may account for a substantial proportion of its spring prey.
Studies in Kazakhstan's Aral-Caspian region showed that, in certain areas, tortoises accounted for up to 41% of the identified prey remains in golden eagle nests (Karyakin et al., 2011).
In the Central Kyzylkum Desert of Uzbekistan, researchers observed a pair of golden eagles bringing 70 tortoises, two chukar partridges and two tolai hares to their nest during the 20 days after their chicks hatched. This represents an average of 3.5 tortoises per day.
Golden eagles can capture even large adult tortoises. They lift the animal into the air and drop it onto a hard surface, breaking its shell.
These observations show that, in some areas, the spring activity of tortoises provides golden eagles with accessible prey precisely during the period when they are feeding their offspring.
Egyptian vulture (Neophron percnopterus)
The Egyptian vulture is a rare bird of prey listed in Kazakhstan's Red Data Book and classified internationally as Endangered (EN).
Although the Egyptian vulture is primarily known as a scavenger, in Central Asia it also eats Central Asian tortoises, particularly young individuals.
In the Kyzylkum Desert of Uzbekistan, researchers found 34 shells of young tortoises near one Egyptian vulture nest: 22 belonged to one-year-olds, 8 to two-year-olds and 4 to tortoises aged three to four years. Near another nest, they found 40 shells belonging to tortoises aged one to two years.
In another study, tortoise remains were found in three out of nine Egyptian vulture pellets (33.3%). These observations confirm that, in certain areas, tortoises may form a substantial part of the birds' diet during the breeding season.
Desert monitor lizard (Varanus griseus)
The desert monitor lizard is the largest lizard in Kazakhstan and is also listed in the country's Red Data Book.
In the deserts of Central Asia, it actively hunts young tortoises and raids egg clutches. Examination of 80 desert monitor lizard stomachs from Uzbekistan and Turkmenistan revealed tortoise remains in 46% of cases.
According to Bondarenko (2013), the desert monitor lizard and golden eagle are the two predators with the closest feeding relationships with the Central Asian tortoise. They have a noticeable impact on tortoise numbers, while also relying on tortoises as an important food resource.
Other protected animals
Tortoises are also eaten by the eastern imperial eagle (Aquila heliaca), steppe eagle (Aquila nipalensis), saker falcon (Falco cherrug), bearded vulture (Gypaetus barbatus) and several other rare bird species. However, for most of them, tortoises are supplementary or occasional prey rather than a dietary staple.
Among mammals, the honey badger (Mellivora capensis) deserves particular attention. Within its habitat, it can prey on tortoises of different ages. However, the honey badger has a limited distribution in Central Asia, so its impact on tortoises across the species' entire range is relatively small.
What happens when tortoise numbers decline?
The disappearance of an abundant species affects more than its own population. It changes the food resources available to other animals.
For predators that regularly hunt tortoises in spring, declining tortoise numbers mean losing one of their accessible food sources. This may be particularly important during the breeding season, when adult birds need to provide food for their chicks — a concern also highlighted in reports from specialists conducting long-term field observations in the Karatau Mountains.
The feeding relationships established by scientists demonstrate why protecting the Central Asian tortoise matters for the entire desert ecosystem. By protecting its populations and natural habitats, we preserve food resources for a range of animals, including rare and endangered species.
31. Is it true that Central Asian tortoises helped people survive the war?
Yes. During the Great Patriotic War (the Eastern Front of the Second World War), Central Asian tortoises really did help people survive hunger. They were used as food by individual families and canteens, and in some areas tortoises were harvested through organised operations.
In an interview with RIA Novosti on 9 May 2020, Margarita Shestakova, who was born in 1930, recalled attending school in Chimkent during the war. According to her, schoolchildren collected steppe tortoises and handed them over to a canteen, where they were used to make soup with potatoes. During a time of constant hunger, this was one source of food. She also recalled that tortoise shells were made into ashtrays, which were then sold.
In another account published by OTYRAR in 2015, a factory worker in Chimkent named Valentina Ivanovna recalled that workers were fed tortoise soup during the war. She took part of her portion home to her mother and younger sister, helping her family survive the years of hunger.
Memories have also survived from the family of a scientist who was evacuated to Ashgabat. The father was researching tortoise reproduction, and parts of the animals remaining after the studies were used for cooking. His daughter recalled that her mother made soup from tortoise meat, which helped the family through the most difficult months of evacuation.
The use of tortoises was not limited to isolated cases. In a scientific article on the history of Central Asian tortoise harvesting in Uzbekistan, D. A. Bondarenko (2022) provides information about systematic harvesting operations that began in 1942. Tortoises were used to produce canned meat, including at a processing facility in Muynak.
Thus, Central Asian tortoises were not only part of Central Asia's natural environment but also a source of food that helped people survive the difficult years of the war.
Today, these animals themselves need our help. By conserving the Central Asian tortoise and its natural habitats, we protect a species that holds a special place not only in nature but also in the history of our region.
32. Is it true that tortoises were the first to fly around the Moon?
Yes! In September 1968, two Central Asian tortoises (Testudo horsfieldii) became the first vertebrate animals to fly around the Moon and return safely to Earth. This happened three months before American astronauts made their journey aboard Apollo 8.
On 15 September 1968, the Soviet spacecraft Zond 5 was launched from the Baikonur Cosmodrome in Kazakhstan. Its mission was to test the possibility of sending humans around the Moon and returning them safely to Earth.
On board were two Central Asian tortoises, approximately 6–7 years old. Each weighed around 340–400 grams. They were accompanied by other biological specimens: fruit flies, flour beetles, plants, seeds, algae and microorganisms.
Why were tortoises chosen for the mission?
Central Asian tortoises can survive for long periods without food or water, have a relatively low metabolic rate and are small in size. These characteristics made them suitable subjects for a prolonged space experiment. Scientists wanted to understand how a living organism would cope with travelling beyond Earth's protective magnetic field, exposure to cosmic radiation, weightlessness and re-entry through the atmosphere.
The tortoises were assigned the numbers 22 and 37. Six additional tortoises remained on Earth as a control group, allowing researchers to compare the animals' conditions after the experiment.
How did the flight go?
On 18 September, Zond 5 flew around the Moon, passing approximately 1,950 kilometres above its far side. The spacecraft did not land on the Moon or enter lunar orbit. Instead, it completed a flyby on a trajectory that brought it back towards Earth.
On 21 September, after almost seven days in space, Zond 5 entered Earth's atmosphere. Due to a malfunction in its orientation system, instead of the planned landing within Soviet territory, the spacecraft made a ballistic descent and splashed down in the Indian Ocean. During re-entry, the biological specimens experienced forces reaching approximately 20 g.
The descent capsule was located and recovered aboard a Soviet ship. Both tortoises survived the journey.
What did the studies reveal?
After their return, scientists found that the tortoises had lost approximately 10% of their body mass but remained active and had good appetites.
However, it is important to consider the experimental conditions: the animals had been deprived of food before the flight, while the control tortoises on Earth were kept under comparable conditions. Subsequent studies showed that the main physiological changes observed were associated with prolonged fasting rather than directly with the flight around the Moon.
Unfortunately, after their return, the tortoises were dissected so that scientists could examine their internal organs. Thus, although they survived the space journey, they did not remain alive after the experiment was completed.
Why did this mission go down in history?
Zond 5 became the first spacecraft to successfully fly around the Moon and return to Earth. The Central Asian tortoises became the first vertebrate animals to make such a journey. Their flight helped researchers assess the biological risks of future crewed lunar expeditions.
In December of that same year, 1968, the American spacecraft Apollo 8 carried the first humans to the Moon.
And so Central Asian tortoises, inhabitants of the deserts and semi-deserts of Kazakhstan and other Central Asian countries, became part of the history of space exploration forever. Although, if anyone had asked them whether they wanted this adventure, they would certainly have preferred to continue living peacefully in the deserts of Kazakhstan.
33. Where do Central Asian tortoises live in Kazakhstan?
The natural range of the Central Asian tortoise (Testudo horsfieldii) in Kazakhstan covers the arid regions of the country's south and southwest. Tortoises occur in parts of the Mangystau, Kyzylorda, Turkestan, Zhambyl, Almaty and Zhetysu regions.
They inhabit various types of desert and semi-desert landscapes: clay and loess plains, stabilised sands, foothill plains, gentle slopes and the valleys of temporary watercourses known as sais (dry gullies).
Areas with spring herbaceous vegetation, soils suitable for digging burrows and natural shelters are particularly important for tortoises. As a result, even within a single district, their distribution can be highly uneven: dozens of individuals per hectare may occur in some locations, while only occasional animals are found in neighbouring areas.
The distribution of the Central Asian tortoise is limited by natural conditions. It is adapted to life in arid landscapes with hot summers and cold winters, but it does not occur throughout Kazakhstan. The northern and western boundaries of its range pass through particular parts of the desert zone.
An important feature of its present-day distribution is its unevenness. Some areas still support abundant populations, while in other historically known localities tortoises have become rare or are no longer encountered.
Therefore, conserving the species requires protecting not only areas with high tortoise densities but also small, isolated populations at the edges of its range.
34. How many Central Asian tortoises are left in Kazakhstan?
The exact number of Central Asian tortoises in Kazakhstan is unknown. There is no current estimate of their total population across the country. Scientists have surveyed individual areas, but a substantial part of the species' historical range has not been studied for a long time.
In the past, the Central Asian tortoise was one of the abundant animals of southern Kazakhstan's deserts. However, decades of mass capture and destruction of natural habitats have had a substantial impact on its populations. Between 1967 and 2001 alone, at least 1.86 million tortoises were officially taken from the wild in Kazakhstan.
Scientific surveys show how much tortoise numbers have changed. Between 1975 and 1978, zoologist R. A. Kubykin studied tortoise populations in southeastern Kazakhstan. The average density at the surveyed sites was 11.7 individuals per hectare.
In spring 2025, zoologists and representatives of the Tasbaqa Foundation conducted surveys in the same areas — on the Itzhon Plateau and in the Malaisary foothills. The average density was 3.0 ± 0.5 individuals per hectare, almost four times lower than the results of the 1970s studies.
However, the situation varies across Kazakhstan. Tortoises are still abundant in some areas, while in others they are rarely encountered. High density at individual sites does not mean that the species is doing well throughout its range.
It is particularly important to study areas where tortoises were previously recorded but where current information on their numbers is lacking. Population declines may begin at the edges of the species' range and remain unnoticed for a long time.
More detailed results of the 2025 surveys, including comparisons with historical data, will be presented after the publication of the scientific article prepared by specialists and representatives of the Tasbaqa Foundation.
35. Why are tortoises abundant in some places but have almost disappeared from others?
Even under natural conditions, Central Asian tortoises are unevenly distributed. Their numbers depend on terrain, soil, vegetation, and the availability of food and shelter. However, when tortoises were once abundant in a particular area but have since almost disappeared, the reasons are often linked to human activities.
Natural conditions are important in the first place. Tortoises need areas with sufficient herbaceous vegetation in spring, soils suitable for digging burrows, and terrain that provides shelter from heat and predators.
For example, studies in southern Uzbekistan found that the average tortoise density in open areas of foothill plains was 1.7 ± 0.9 individuals per hectare, compared with 14.5 ± 3.3 individuals per hectare on gully slopes with suitable vegetation. On certain slopes with numerous great gerbil colonies, researchers recorded as many as 34–61 tortoises per hectare. Scientists associated these concentrations with abundant spring food and the availability of ready-made shelters — gerbil burrows.
But natural differences do not explain everything.
Mass capture can reduce a population's numbers for a very long time. Tortoises grow slowly, reach sexual maturity late, and their eggs and young are frequently taken by predators. As a result, recovery after the removal of large numbers of adults may take decades.
A study by Bondarenko and Duysebayeva, published in 2024, showed that tortoise density remained low — 3.5 ± 0.9 individuals per hectare — in areas of southeastern Kazakhstan where commercial harvesting had taken place from the 1950s to the 1980s. Populations had not recovered to their former numbers even many years after harvesting had ceased.
An even more serious threat is the destruction of the habitats themselves. When natural land is ploughed, tortoises are killed by agricultural machinery, their burrows are destroyed, and natural vegetation disappears. Once an area is converted into a field, the animals often have nowhere to return.
Studies by Bondarenko and Peregontsev showed that agricultural development of Uzbekistan's deserts during the 1950s–1980s substantially reduced the Central Asian tortoise's distribution range. Small, isolated populations survived in developed areas, while large concentrations were found mainly in areas of natural landscapes.
Thus, an abundance of tortoises in one location may be explained by favourable natural conditions, while their absence elsewhere may result from either the natural characteristics of the area or the consequences of capture and habitat destruction.
Therefore, assessing the status of the species requires not only counting tortoises where they are currently abundant but also surveying places where they lived in the past and investigating the reasons for population declines.
36. What threatens the Central Asian tortoise?
The Central Asian tortoise lives in deserts and semi-deserts, where it has adapted to harsh natural conditions over thousands of years. Today, however, its greatest threat comes from human activities.
Destruction of natural habitats. One of the most serious threats is the ploughing of virgin land, pastures and long-fallow land for agricultural crops. Tortoises cannot escape quickly from operating machinery. Many are killed beneath the wheels and mechanisms of agricultural equipment, while others are buried in their destroyed burrows. Ploughing destroys natural vegetation, alters soil structure and eliminates feeding, breeding and overwintering sites. Even if some animals can be rescued, their former habitat may be lost forever.
Habitat fragmentation. Roads, canals, agricultural fields, industrial facilities and other infrastructure divide once extensive natural areas into small, isolated patches. This makes it more difficult for tortoises to move between them, find mating partners and colonise new areas. Small, isolated populations are particularly vulnerable.
Illegal capture and trade. For decades, Central Asian tortoises were captured in large numbers for sale and captivity. Between 1967 and 2001 alone, more than 1.86 million tortoises were officially removed from the wild in Kazakhstan. Studies have shown that in some areas their numbers have not recovered even many years after commercial harvesting ended. Despite the existing ban, tortoises continue to be illegally captured and sold through advertisements, social media and markets.
Open trenches and other artificial traps. Construction work and the installation of utility lines leave open trenches with vertical walls in natural habitats. Land users also dig similar trenches, two metres deep or more, around fields to prevent livestock from entering and damaging crops. Tortoises, lizards, snakes and small mammals fall into these trenches and cannot escape on their own. Under the scorching sun, animals die from overheating and dehydration. Between 2024 and 2026, the Tasbaqa Foundation, together with its partners, secured the closure of more than 300 kilometres of dangerous trenches. However, the problem persists.
Road mortality. In spring, during their active season, tortoises frequently cross roads. These slow-moving animals cannot avoid collisions with vehicles in time. Roads passing through areas with high tortoise densities are particularly dangerous.
Overgrazing and vegetation degradation. Intensive livestock grazing can reduce vegetation cover, compact the soil and worsen feeding conditions. When vegetation becomes very sparse, young tortoises are more visible and accessible to natural predators.
Climate change. Rising temperatures, prolonged droughts and changes in rainfall patterns may affect the timing of food plant emergence, the length of the tortoises' active season and their breeding conditions. However, the consequences of climate change for Central Asian tortoise populations still require dedicated research.
It is particularly dangerous when several threats act simultaneously. For example, after a substantial part of a natural area has been ploughed, the remaining tortoises may become confined to small patches surrounded by fields and roads. Even if the animals survive, conditions for the population's continued existence may deteriorate significantly, leading to the decline and eventual disappearance of that part of the population. We documented an example of this during our 2025 surveys near the village of Zholaman in the Zhetysu Region.
This is why rescuing individual tortoises alone is not enough. Their natural habitats must also be protected. Without suitable natural areas, one day there may simply be nowhere to return even thousands of rescued animals.
37. Why is ploughing natural land dangerous for tortoises?
Ploughing natural land is one of the most serious threats to the Central Asian tortoise. Unlike birds and large mammals, tortoises cannot quickly leave an area where agricultural machinery has begun operating. Moreover, they spend a substantial part of the year underground, making it virtually impossible to detect them before work begins without specialised surveys.
During ploughing, tortoises are killed not only on the surface but also underground. Ploughs and other heavy machinery destroy burrows, injure animals and may bury them beneath the soil. Work carried out during summer aestivation and winter hibernation is particularly dangerous, as tortoises are underground and unable to leave the site on their own. In spring, when the animals are active, they are also killed beneath the wheels and operating mechanisms of agricultural machinery.
But the death of animals is only part of the problem. Ploughing destroys the habitat itself: natural vegetation, food plants, shelter, breeding and overwintering sites. Natural land is converted into agricultural fields, often with artificial irrigation and completely different environmental conditions. Even surviving tortoises may have nowhere to return.
Ploughing large areas of natural habitat is particularly dangerous. It not only kills animals directly within the cultivated area but also fragments the remaining populations, making it more difficult for tortoises to move between sites.
Can tortoises be rescued before ploughing begins?
Yes, if an agricultural enterprise provides advance notice of its planned activities and cooperates with specialists. This makes it possible to organise habitat surveys, capture animals and relocate them to suitable natural habitats. However, even thorough surveys cannot guarantee that every tortoise will be found, particularly those buried deep underground.
In spring 2026, thanks to cooperation between the Tasbaqa Foundation, agricultural enterprises and government environmental authorities, more than 9,000 Central Asian tortoises and 200 other animals were rescued from areas designated for agricultural development.
This was an enormous undertaking, but it also revealed the scale of the problem: a single site may be home to hundreds or even thousands of animals that people do not see until ploughing begins.
Rescuing tortoises before work begins is a necessary emergency measure, not a solution to the problem. Relocating animals involves risks, and suitable release sites are becoming increasingly scarce. Furthermore, ploughing destroys an entire natural ecosystem inhabited not only by tortoises but also by numerous other animal and plant species.
The priority, therefore, is to assess the conservation value of land before deciding to plough it, preserve the most important habitats and plan measures to prevent animal mortality in advance. Rescue operations are necessary where land conversion can no longer be avoided, but they must not replace nature conservation.
Scientific Literature and Sources
General reference list for the section “The Amazing World of Tortoises”.
Bondarenko D. A., Peregontsev E. A. (2006). Distribution of the Central Asian tortoise in natural and anthropogenic landscapes of Southern Uzbekistan. Bulletin of the Moscow Society of Naturalists, Biological Series, Vol. 111, No. 2, pp. 10–17.
Bondarenko D. A., Peregontsev E. A. (2012). Results of studies on the diet of the Central Asian tortoise (Agrionemys horsfieldii). Zoologicheskii Zhurnal, Vol. 91, No. 11, pp. 1397–1410.
Bondarenko D. A., Ergashev U. Kh., Nazhmudinov T. A. (2014). Field observations in Southern Tajikistan. Bulletin of the Moscow Society of Naturalists, Biological Series, Vol. 119, Issue 4, pp. 19–29.
Bondarenko D. A., Peregontsev E. A. (2017). Distribution of the Central Asian tortoise in Uzbekistan. Current Studies in Herpetology, Vol. 17, Nos. 3–4, pp. 124–146. DOI: 10.18500/1814-6090-2017-17-3-4-124-146.
Bondarenko D. A. (2021). Results of studies on the distribution, taxonomy and ecology of the Central Asian tortoise. Proceedings of the Institute of Zoology of the Republic of Kazakhstan, Vol. 1, No. 1, pp. 37–70. DOI: 10.54944/br164ci25.
Bondarenko D. A. (2022). History of commercial harvesting of the Central Asian tortoise Agrionemys horsfieldii (Testudinidae, Reptilia) in Uzbekistan and its impact on population numbers. Current Studies in Herpetology, Vol. 22, Nos. 3–4, pp. 95–104. DOI: 10.18500/1814-6090-2022-22-3-4-95-104.
Bondarenko D. A., Duysebayeva T. N. (2024). Reptile communities of desert landscapes and an analysis of the herpetofauna of Southeastern Kazakhstan. Current Studies in Herpetology, Vol. 24, Nos. 3–4, pp. 127–144. DOI: 10.18500/1814-6090-2024-24-3-4-127-144.
Brushko Z. K. (2005). An unusual method of mineral intake in the Central Asian tortoise. Selevinia, pp. 176–177.
Kubykin R. A. (1988). Population density of the Central Asian tortoise in certain districts of the Alma-Ata and Taldy-Kurgan regions. Ekologiya, No. 1, pp. 80–83.
Lachininsky A. V. et al. (2023). Moroccan Locust Dociostaurus maroccanus (Thunberg, 1815): Morphology, Distribution, Ecology and Population Management. Rome: FAO. Section 10.2.
Mambetzhumaev A. M. (1972). On the diet of the steppe tortoise (Testudo horsfieldi Gray) in the lower reaches of the Amu Darya and the adjacent Kyzylkum Desert. Biologicheskie Nauki, No. 5, pp. 23–28.
Bonnet X., Lagarde F., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldii): influence of the environment and sexual selection on body shape and mobility. Biological Journal of the Linnean Society, 72(3): 357–372. https://doi.org/10.1006/bijl.2000.0504
Bykova E. V., Sorochinsky V. G., Golenkevich A. V., Peregontsev E. A., Sorochinskaya I. N., Sorochinsky G. Ya. (2007). Ranching as a method of conservation of the wild population of Horsfield’s tortoise, Agrionemys horsfieldii. Russian Journal of Herpetology, 14(3): 232–236. https://doi.org/10.30906/1026-2296-2007-14-3-232-236
Fritz U., Auer M., Chirikova M. A., Duysebayeva T. N., Eremchenko V. K., Kami H. G., Kashkarov R. D., Masroor R., Moodley Y., Pindrani A., Široký P., Hundsdörfer A. K. (2009). Mitochondrial diversity of the widespread Central Asian steppe tortoise (Testudo horsfieldii Gray, 1844): implications for taxonomy and relocation of confiscated tortoises. Amphibia-Reptilia, 30(2): 245–257. https://doi.org/10.1163/156853809788201135
Henen B. T., Nagy K. A., Bonnet X., Lagarde F. (2002). Clutch size and fecundity of wild Horsfield’s tortoises (Testudo horsfieldi): time and body size effects. Chelonii, 3: 135–143.
Johnston E. E., Rand M. S., Zweifel S. G. (2006). Detection of multiple paternity and sperm storage in a captive colony of the central Asian tortoise, Testudo horsfieldii. Canadian Journal of Zoology, 84(4): 520–526. https://doi.org/10.1139/z06-023
Lagarde F., Bonnet X., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual size dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldi): growth, maturity, and individual variation. Canadian Journal of Zoology, 79(8): 1433–1441. https://doi.org/10.1139/cjz-79-8-1433.
Lagarde F., Bonnet X., Nagy K. A., Henen B., Corbin J., Naulleau G. (2002). A short spring before a long jump: the ecological challenge to the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 80(3): 493–502. https://doi.org/10.1139/z02-032
Lagarde F., Bonnet X., Henen B., Legrand A., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2003). Sex divergence in space utilisation in the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 81(3): 380–387. https://doi.org/10.1139/z03-023
Moscow University During the War (Evacuation, 1941–1943): A Collection of Memoirs.
Tortoise Soup: War Veteran Recalls Life on the Home Front During the War. RIA Novosti, 9 May 2020.
Three Lives, One War. Dedicated to the 70th Anniversary of the Great Victory… OTYRAR, 2015.
Тасбақалар әлемі
Практикалық кеңестер және тасбақалардың таңғажайып әлемі
I. Жиі қойылатын сұрақтар
1. Табиғатта тасбақаны кездестірсем, не істеуім керек?
Егер тасбақа сау болса және өзінің табиғи таралу аймағында жүрсе, оны кездестірген жерінде қалдырыңыз. Үйге алып кетпеңіз және басқа жерге көшірмеңіз. Жабайы тасбақалар өздерінің табиғи мекендеу ортасында тіршілік етуге бейімделген. Оны мазаламаңыз, тамақ беруге тырыспаңыз. Алыстан бақылап, фото немесе видео түсіруге болады.
Егер тасбақаны оның табиғи таралу аймағынан тыс жерде, мысалы, Астана маңындағы далада тапсаңыз, оны алып, қорапқа салыңыз да, Tasbaqa қорына хабарласыңыз. Бұл, ең алдымен, бұрын адамдардың қолында ұсталған, кейін білместікпен қолайсыз жерге жіберілген тасбақа болуы мүмкін. Қазақстанда ортаазиялық тасбақалардың қай жерлерде мекендейтінін білу үшін қоса берілген картаны қараңыз.
2. Тасбақа жолдан өтіп бара жатса, не істеу керек?
Жол қозғалысына қатысушыларға қауіп төндірмейтіндей етіп тоқтаңыз. Тасбақаны өзі қозғалып бара жатқан бағыттағы немесе басы қарап тұрған жақтағы жол жиегіне апарып қойыңыз. Оны жолдың бастапқы жағына қайтармаңыз — тасбақа қайда бара жатқанын біледі және жолды қайта кесіп өтуге әрекет жасауы мүмкін.
3. Қаладан тасбақа тауып алсам, не істеуім керек?
Оны жақын маңдағы саябаққа, қала сыртына немесе бос жатқан жерге жібермеңіз. Ол жерде тасбақа басқа жануарлардың шабуылынан немесе автокөлік дөңгелектерінің астында қаза болуы мүмкін. Тасбақаны суретке түсіріңіз, табылған жердің геолокациясын сақтап, Tasbaqa қорына хабарласыңыз.
Нұсқаулар алғанға дейін тасбақаны уақытша желдетуге арналған тесіктері бар кең қорапқа салып, тікелей күн сәулесі түспейтін тыныш жерге орналастыруға тырысыңыз.
I. Frequently Asked Questions
4. Тасбақаның сауыты зақымданса немесе өзі жарақат алса, не істеу керек?
Тасбақаны абайлап, ауа кіретін тесіктері бар таза қорапқа салыңыз. Сауытын өз бетіңізше желімдеуге, жараларын күшті әсер ететін құралдармен өңдеуге немесе дәрі беруге тырыспаңыз.
Мүмкіндігінше тезірек қорға немесе бауырымен жорғалаушылармен жұмыс істейтін ветеринарға хабарласыңыз. Жарақаттардың фотосуреттерін жіберіңіз.
Жарақат алған жағдайда көмек көрсете алатын клиникалар:
Алматы қаласы:
Талғар қаласы, «Свой доктор» клиникасы
Рысқұлов көшесі, 286 (ВАЗ)
Тел.: +7 707 832 96 34
Instagram: @vetklinika_talgar
Астана қаласы:
«Ветеринарный кабинет» клиникасы
Ықылас Дүкенұлы көшесі, 21/1
Тел.: +7 777 246 24 52
Instagram: @vetastana
«Верность жизни» клиникасы
Александр Бараев көшесі, 21
Тел.: +7 747 344 45 20
Instagram: @vernost.zhizni
Шымкент қаласы:
«Белый клык» кеңес беру зооорталығы
Гагарин көшесі, 26а/2
Тел.: +7 747 435 41 36
Instagram: @white_fang_zoo
5. Өзімнің ортаазиялық тасбақамды Tasbaqa қорына тапсыра аламын ба?
Иә, әрине! Егер тасбақаңызды бізге тапсыруды шешсеңіз, бізге хабарласыңыз. Қай қалада тұратыныңызды, тасбақаның сізбен қанша уақыттан бері өмір сүріп жатқанын және оның қазіргі жағдайын айтып беріңіз. Мүмкіндігінше бірнеше фотосуретін жіберіңіз.
Тасбақаны қайда жеткізген дұрыс екенін бірге талқылаймыз: бірден оңалту орталығына ма, әлде медициналық көмек қажет болса, алдымен ветеринарлық клиникаға ма. Оны қалай тапсыруға болатынын түсіндіреміз.
Біз Instagram желісіндегі @Tasbaqa_kz парақшамызда ветеринарлық клиникалардағы, оңалту орталығындағы және табиғатқа жіберу кезіндегі қамқорлығымыздағы тасбақалардың фотосуреттері мен бейнежазбаларын үнемі жариялап отырамыз. Сіз құтқарылған тасбақалардың өмірін бақылап, олардың арасынан өз тасбақаңызды да көріп қалуыңыз мүмкін. Ал егер дәл өз тасбақаңыздың жағдайын білгіңіз келсе, бізге жазыңыз — оның хал-жағдайын айтып, көрсетуге тырысамыз.
Тасбақаны жолға қалай дайындау керек?
Тасымалдау үшін кәдімгі берік картон қорап жарайды. Ол тасбақа еркін бұрыла алатындай кең болуы керек, бірақ тым үлкен болмауы тиіс. Әйтпесе, көлік бұрылғанда немесе тежегенде тасбақа қораптың бір қабырғасынан екіншісіне қарай сырғанайды.
Қораптың түбіне пішен, шөп немесе таза, пайдаланылмайтын жастық тысын не сүлгі төсеуге болады. Бұл тасбақаның аздап көміліп, өзін тынышырақ сезінуіне көмектеседі.
Қақпағына және бүйірлеріне алдын ала желдету тесіктерін жасап, қорапты жабыңыз. Ашық жерде отырғаннан гөрі жабық қорапта тасбақа өзін тынышырақ сезінеді.
Жылдың суық мезгілінде тасбақаны сүлгіге орап, тоңып қалмауы үшін күртеңіздің ішіне салып көлікке дейін жеткізіңіз. Содан кейін ғана көліктің ішінде қорапқа салыңыз.
Көлік орындықтарын ықтимал ластанудан қорғау үшін қорапты пакетке қоюға болады. Бірақ пакетті ешбір жағдайда байламаңыз — ішіне ауа еркін кіруі тиіс.
Жол бойы қорап сенімді түрде бекітілуі керек. Оны тікелей күн сәулесінің астына, жылытқыштың дәл жанына немесе кондиционердің қатты ауа ағыны түсетін жерге қоймаңыз.
Және өтінеміз, тасбақаңыз сырттай мүлде сау көрінсе де, оны өз бетіңізше жақын маңдағы саябаққа немесе қала сыртына жібермеңіз. Ұзақ уақыт қолда ұсталғаннан кейін оған тексеру мен қалпына келу қажет болуы мүмкін, ал табиғатқа жіберілетін орын осы түрге қолайлы болуы тиіс.
Тасбақаңызға қамқорлық жасап, оған табиғи өміріне қайта оралу мүмкіндігін беруді шешкеніңіз үшін рақмет!
6. Тасбақа қорға тапсырылғаннан кейін не болады?
Алдымен біз тасбақаны қарап, оның жағдайын бағалаймыз және қажет болса, ветеринарлық көмек ұйымдастырамыз. Ұзақ уақыт қолда ұсталған тасбақаларда аурулар, жарақаттар немесе қатты жүдеу жиі кездеседі.
Біз әр тасбақаға жеке қараймыз. Оның сау екеніне көз жеткізу ғана емес, табиғатта өз бетінше өмір сүре алатынын анықтау да маңызды. Біз тасбақаның жабайы өсетін шөптерді жейтінін, шалқасынан аударылып қалса, қайтадан аяқтарына тұра алатынын, жерді жақсы қазып, көміле алатынын бақылаймыз.
Оңалту орталығында біздің қамқорлығымыздағы тасбақаларға Зарина мұқият қарайды. Ол олардың әрқайсысын жіті бақылап, қалпына келу кезеңінен кейін тасбақаның табиғатқа оралуға дайын екенін немесе оған әлі де уақыт қажет екенін бағалайды.
Орталықта орын да, азық та жеткілікті, сондықтан біз ешқайда асықпаймыз. Әр тасбақа бізде өзіне қанша уақыт қажет болса, сонша қалады. Кейбіріне салыстырмалы түрде қысқа оңалту кезеңі жеткілікті, ал басқалары бізде бірнеше жыл өмір сүреді. Жарақаттары немесе физикалық шектеулері салдарынан табиғатта енді тіршілік ете алмайтын тасбақалар орталықта біржола қалады.
7. Қор барлық тасбақаларды табиғатқа жібере ме?
Жоқ. Біздің мақсатымыз — тасбақаны жай ғана табиғатқа жіберу емес, оның табиғи ортада өз бетінше тіршілік ете алатынына көз жеткізу.
Кейбір тасбақаларға ұзақ емделу және қалпына келу қажет. Басқаларында созылмалы аурулар, ауыр жарақаттар немесе қайтымсыз зақымдар бар, сондықтан олар енді табиғи ортада өмір сүре алмайды.
Тасбақа сырттай сау көрінсе де, біз оның табиғи қорегін өз бетінше тауып жей алатынына, жер қаза алатынына, ыстықтан жасырына алатынына және жабайы тасбақаның күнделікті тіршілігіне тән басқа да міндеттерді орындай алатынына көз жеткізуіміз керек.
Өз бетінше өмір сүруге дайын тасбақаларды қолайлы табиғи мекендеу орындарына қайтарамыз. Ал табиғатқа жіберуге болмайтын тасбақалар оңалту орталығында қалып, өмірінің соңына дейін сонда тіршілік етеді. Орталықта олардың әрқайсысына қажетті жағдай жасалған: қолайлы ұстау жағдайлары, құнарлы әрі толыққанды азық, күтім және қажет болған жағдайда ветеринарлық көмек.
Біздің қамқорлығымыздағы тасбақаларға Зарина мұқият қарайды. Ол әр тасбақаның мінезін, әдеттерін және ерекшеліктерін жақсы біледі әрі олардың өмірін барынша жайлы етуге тырысады.
8. Неліктен өз тасбақаңызды табиғатқа өз бетіңізше жіберуге болмайды?
Тасбақа сырттай сау көрінсе де, ол инфекция тасымалдауы немесе өз бетінше өмір сүруге бейімделмеген болуы мүмкін.
Оны қолайсыз жерде немесе жылдың қолайсыз мезгілінде табиғатқа жіберу тасбақаның өзіне де, жабайы популяцияларға да қауіпті. Қорға хабарласыңыз, біз тасбақа үшін не істеу керегін және оны қалай дұрыс жасауға болатынын анықтауға көмектесеміз.
9. Қор тасбақаларды табиғатқа жіберетін орындарды қалай таңдайды?
Біз тасбақаларды олардың табиғи таралу аймағының шегінде, Қазақстан Зоология институтының және облыстық аумақтық инспекциялардың мамандары ұсынған жерлерге жібереміз.
Учаскені таңдағанда табиғи аумақтың жағдайын, қолайлы өсімдіктердің болуын, тасбақалар ін қаза алатын топырақты және ыстық пен суықтан қорғанатын паналарды ескереміз. Аумақтың жеткілікті үлкен болуы және жақын жерде жер жырту немесе көліктің қарқынды қозғалысы сияқты тікелей қауіптердің болмауы да маңызды.
Таңдалған учаскеде қазірдің өзінде мекендейтін тасбақалардың санын да ескереміз: қорегі мен паналайтын қолайлы орындары жетпейтін жерге көп жануарды жай ғана жіберуге болмайды. Біз тасбақаларды популяцияның ең тығыз шоғырланған бөлігіне де жібермейміз. Біздің тасбақаларымыз клиникалық тұрғыдан сау болып, ветеринарлық тексеруден өтсе де, қосымша сақтық жасаған дұрыс.
Әрине, тасбақалар қолайсыз маусым басталғанға дейін жаңа жерге бейімделіп үлгеруі үшін оларды табиғатқа жіберетін уақытты дұрыс таңдау да маңызды.
Сондықтан дала немесе шөл өсімдіктері өсетін кез келген жер де, жылдың кез келген мезгілі де тасбақаларды табиғатқа қайтаруға жарай бермейді.
10. Мен тапсырған тасбақаның кейінгі тағдырын біле аламын ба?
Иә, бізге хабарласып, оның жағдайын біле аласыз. Бірақ біз әр тасбақа туралы тұрақты түрде жеке есеп беруге әрдайым мүмкіндік таба бермейміз: қор қызметкерлері бір мезгілде жануарларды емдеумен, далалық жұмыстармен және табиғатты қорғау жобаларымен айналысады. Клиникалар мен оңалту орталығындағы фотосуреттер мен бейнежазбаларды Instagram желісіндегі @Tasbaqa_kz парақшамызда үнемі жариялап отырамыз.
11. Неліктен базарлардан және хабарландырулар арқылы тасбақа сатып алуға болмайды?
Базардан, зоодүкеннен немесе хабарландыру арқылы тасбақа сатып алған адам оның сатушының қолына түскенге дейін қандай жолдан өткенін көбіне тіпті елестете де алмайды.
Ортаазиялық тасбақалар — жабайы жануарлар. Оларды табиғаттан ұстап алып, табиғи мекендеу ортасынан айырады, содан кейін кейде өте алыс қашықтықтарға тар қораптар мен қаптардың ішінде, сусыз және тиісті жағдайсыз тасымалдайды. Тасбақалар жарақат алады, қатты қызып кетуден, сусызданудан және күйзелістен зардап шегеді. Көбі сатып алушыға жетпей-ақ қырылады.
Бірақ мұның тағы бір мәселесі бар. Сатып алынған әр тасбақа сатушыға мұндай жануарларға сұраныс бар екенін көрсетеді. Адамдар тасбақаларды сатып ала берсе, оларды табиғаттан аулау да жалғаса береді. Бір сатылған тасбақаның орнына бірнеше жаңа тасбақа әкелінуі мүмкін.
Әсіресе нашар жағдайда қиналып отырған жануарды көргенде, жанынан өтіп кету өте қиын. Оны құтқару үшін бірден ақшасын төлеп, алып кеткіңіз келеді. Біз бұл сезімді өте жақсы түсінеміз. Бірақ, өкінішке қарай, мұндай әрекет сол бір тасбақаға көмектескенімен, жабайы жануарларды сататын адамға табыс әкеледі және оларды одан әрі аулауды ынталандырады.
Сондықтан, өтінеміз, тасбақаларды аяғандықтан да сатып алмаңыз. Егер олардың сатылып жатқанын көрсеңіз, қауіпсіз болса, жануарлар мен сауда орнын суретке түсіріңіз, хабарландыру сілтемесін немесе сатушының байланыс деректерін сақтап, Tasbaqa қорына хабарлаңыз. Біз уәкілетті органдарға жүгініп, қажетті шаралардың бәрін қабылдаймыз.
Қазақстанда ортаазиялық тасбақаны пайдалану, соның ішінде оны аулау және сату тыйым салынған және қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады.
Жабайы тасбақалар үшін жасай алатын ең маңызды ісіміз — оларға деген сұранысты тоқтату. Сонда табиғатта қалған тасбақалар аулауды, тасымалдауды және қолда ұстаудың азабын бастан кешірмейді.
12. Қазақстанда ортаазиялық тасбақаларды не үшін жаппай аулаған және олардың саны неге соншалықты азайып кетті?
Бүгінде бірнеше онжылдық бұрын Қазақстанда ортаазиялық тасбақаларды жүз мыңдап аулағанын елестету қиын. Оларды шетелге жіберген, тағам ретінде пайдаланған, аң өсіру фермаларындағы терісі бағалы аңдарға азық еткен, зоодүкендерде сатқан және үйде ұстау үшін сатып алған. Көршілес Өзбекстанда тасбақа етінен тіпті консервілер өндірілген.
Қазақстанда кәсіптік аулау шамамен 70 жыл — 1932 жылдан 2001 жылға дейін жалғасты. Осы уақыт ішінде табиғаттан миллиондаған жануар алынды. Бірақ олардың нақты жалпы санын білмейміз: көптеген жылдардағы дайындау көлемі туралы мәліметтер жоқ, ал заңсыз аулаудың ауқымын сенімді түрде есептеу мүмкін емес.
1930-жылдар. Тасбақалар экспорттық тауар ретінде
Ірі көлемдегі кәсіптік аулау туралы алғашқы құжатталған мәліметтер 1932 жылға жатады. Зоолог В. Н. Шнитниковтың (1934) деректері бойынша, Крайохотсоюз Қазақстанда шетелге жөнелту үшін 27 000 тасбақа дайындаған.
К. П. Параскив (1956) те 1920–1940-жылдары 25 000 тасбақа ауланғанын хабарлаған. Бұл сол бір дайындау жұмыстарына қатысты болуы мүмкін, сондықтан бұл сандарды қосуға болмайды.
Көршілес Өзбекстанда да тасбақаларды жаппай жинау 1930-жылдары басталды. Мысалы, 1936 жылы Кенимех кеңшарының жұмысшылары оларды шопан иттерін азықтандыру үшін аулаған.
Осылайша, 1930-жылдардың өзінде тасбақа қорғауды қажет ететін жануар емес, қолжетімді табиғи ресурс ретінде қарастырылған.
1941–1945 жылдар. Тасбақалар азық-түлік және консерві өндірісінің шикізаты ретінде
Ұлы Отан соғысы жылдарында тасбақалар қосымша азық-түлік көзі ретінде пайдаланылған.
Қазақстанда Шымкент (сол кездегі Чимкент) тұрғындарының соғыстың ауыр жылдарында кәсіпорын жұмысшыларын тасбақа сорпасымен тамақтандырғаны туралы естеліктері сақталған.
Алайда тасбақаларды пайдалану жекелеген жағдайлармен шектелмеген. Д. А. Бондаренко (2022) Д. Н. Захидовтың (1971) еңбегіне сүйене отырып, Өзбекстанда 1942 жылы басталған жүйелі дайындау жұмыстары туралы мәліметтер келтіреді.
Кәсіптік аулау жылдарында онда бірнеше мың тонна тасбақа дайындалып, тірідей, консерві түрінде, кептірілген және қақталған ет ретінде сатылған. Ет консервілерін өндіру Мойнақ кентіндегі зауытта ұйымдастырылған.
Аулаудың негізгі аудандары Жизақ облысы, Голодная, Обручевская және Шардара далалары болған. Соңғысы кейін Қазақстанның құрамына кірді.
Сонымен бірге дайындау жұмыстарының нақты қанша уақытқа созылғаны және қанша жануардың табиғаттан алынғаны белгісіз. Тасбақаларды ауыл шаруашылығының зиянкестері деп қате санағандықтан, олардың аулануына толыққанды есеп жүргізілмеген.
1950–1960-жылдар. Терісі бағалы аңдарға арналған азық
Соғыстан кейін жаппай аулау жалғасты. Қазақстанда тасбақалар аң өсіру фермаларындағы терісі бағалы аңдарды азықтандыру үшін пайдаланылған.
Оларды әсіресе Оңтүстік Балқаш маңында және Іле өзенінің аңғарында қарқынды жинаған. Р. А. Кубыкин мен З. К. Брушко (1994) келтірген А. Ф. Богдановтың (1965) мәліметтері бойынша, мемлекеттік аң өсіру шаруашылықтары жыл сайын 100 000-ға дейін тасбақа дайындаған.
Ал сол аудандардағы жеке аң өсіру фермалары қанша жануар пайдаланғаны мүлде белгісіз.
Демек, тек терісі бағалы аңдарды азықтандыру үшін жыл сайын ондаған мың тасбақа табиғаттан алынуы мүмкін, ал нақты көлемі ресми белгілі көрсеткіштерден де жоғары болған.
1960–1980-жылдар. Жануарлардың жаппай саудасы
Тірі жануарлар саудасының дамуымен ортаазиялық тасбақа жаппай сатылатын коммерциялық тауарға айналды.
1967 жылы шетелдік фирмалардың тапсырыстары бойынша Қазақстанда 43 000 тасбақа ауланып, экспортталған.
1973–1975 жылдары «Охотзоопром» өндірістік бірлестігі тағы 364 000 дарақты, негізінен жануарлар саудасы үшін дайындаған.
1975 жылдан бастап кәсіптік аулауды бақылап, жүйелі түрде құжаттай бастады. Жарияланған деректер бойынша, 1976–1983 жылдары 866 000 тасбақа дайындалған, яғни жылына орта есеппен 108 250 жануар.
Басқа бағалаулар бойынша, 1970–1980-жылдары жыл сайынғы дайындау көлемі шамамен 150 000 дараққа жеткен.
Тасбақалар КСРО ішіндегі жануарлар саудасымен айналысатын ұйымдар арқылы сатылып, шетелге жөнелтілген. Оларды үйде ұстау үшін, хайуанаттар бақтарына және басқа мекемелерге сатып алған.
Кәсіптік аулаудың негізгі аудандары тасбақалар өте көп кездесетін әрі көлікпен жетуге ыңғайлы аумақтар болды:
• Оңтүстік Қазақстандағы Бельтау тау етегіндегі Арыс массиві;
• Іле Алатауының тау етегіндегі Қарой үстірті;
• Жоңғар Алатауының тау етегіндегі Кербұлақ массиві;
• Оңтүстік Балқаш маңы және Іле аңғары.
Таралу аймағының көп бөлігінде тасбақалардың тығыздығы жаппай дайындауға жеткіліксіз болғандықтан, кәсіптік аулау қысымы саны ең көп бірнеше популяцияға шоғырланған.
Тасбақалар сатып алушыларды күтіп, айлар бойы аш отырған
Жаппай аулау жануарларды қатыгез жағдайда ұстаумен қатар жүрген.
Р. А. Кубыкин мен З. К. Брушко (1994) 1975–1978 жылдары Каззоокомбинатта, сондай-ақ 1992 жылы кейбір коммерциялық ұйымдарда тіркелген жағдайларды сипаттаған.
Ауланған тасбақаларды сатып алушылар келгенше айлар бойы лық толған қоршауларда, антисанитариялық жағдайда, азық бермей ұстаған.
Ерте көктемде ауланған жануарлар мұндай жағдайға әсіресе ауыр төзген. Бірнеше айға созылған жазғы-қысқы ұйқыдан кейін тасбақалар дене салмағын әлі қалпына келтіріп үлгермеген және әлсіреген күйде болған.
Ғалымдар ерте аулаудың екі себеп бойынша ерекше қауіпті екенін ескерткен. Біріншіден, популяциядан ересек жануарлар сол маусымда көбейіп үлгермей тұрып алынған. Екіншіден, әлсіреген тасбақалар қолда ұстау жағдайына нашар төзген.
Қоршауларда, сақтау және тасымалдау кезінде қанша жануардың өлгені белгісіз. Алайда сипатталған жағдайлар жануарлардың азабы сатылғанға дейін әлдеқайда ерте басталғанын көрсетеді.
1984–2001 жылдар. Ресми кәсіптік аулаудың қысқаруы
1975 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының Зоология институтында герпетологиялық топ құрылғаннан кейін мамандар тасбақалардың санына жүйелі есеп жүргізе бастады.
1975–1982 жылдары Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарының аудандары зерттелді. Ғалымдар көпжылдық дайындау жұмыстары популяцияларды қатты сарқылтқан аумақтарды анықтап, аулауды қысқартуды, оның мерзімдерін өзгертуді және ауланатын жануарлардың жыныстық құрылымын ескеруді ұсынды.
1984 жылдан бастап кәсіптік аулау көлемін едәуір азайтуға қол жеткізілді. 1984–1993 жылдары 297 200 тасбақа табиғаттан алынды, яғни жылына орта есеппен 30 мыңға жуық.
Сонымен бірге 1976–1993 жылдар бойынша жарияланған жиынтық нәтижелер бір-бірінен ерекшеленеді. Жекелеген кезеңдер бойынша келтірілген деректердің қосындысы 1 163 200 дарақты құрайды, ал Кубыкин мен Брушко (1994) шамамен 1,1 миллионды көрсеткен. Бұл тарихи есептің толық еместігін және деректердің өзара сәйкес келмейтінін тағы да көрсетеді.
1994–1995 жылдарға 36 036 тасбақаны аулауға квота бөлінді.
1999–2001 жылдарға 99 000 дараққа квота белгіленді, бірақ тек 41 000 тасбақаның жөнелтілгені құжатпен расталған. Сата алмаған тағы 16 000 ауланған тасбақа табиғатқа қайта жіберілген.
Квоталарды нақты ауланған жануарлардың санымен теңестіруге болмайды.
Қазақстан табиғатынан барлығы қанша тасбақа алынды?
Д. А. Бондаренко мен Т. Н. Дүйсебаеваның (2012) бағалауы бойынша, 1967–2001 жылдары Қазақстан табиғатынан 1 миллион 862 мыңнан астам ортаазиялық тасбақа алынған.
Бірақ бұл сан толықтай құжатпен расталған қорытынды көрсеткіш емес. 1968–1972 жылдарға қатысты мәліметтер болмағандықтан, зерттеушілер жыл сайынғы аулау көлемі 1967 жылғы деңгейде — 43 мың дарақ болды деп болжап, есептік бағалауды пайдаланған. Осылайша бес жылға тағы 215 мың дарақ қосылған.
Бұдан бөлек, бұл бағалауға 1930–1960-жылдардағы дайындау жұмыстары, соның ішінде аң өсіру фермалары үшін жаппай аулау кірмейді. Заңсыз кәсіптік аулаудың толық ауқымы да белгісіз.
2002 жылдан бастап. Заңсыз аулау және контрабанда
2002 жылдан бастап Қазақстанда ортаазиялық тасбақаны ресми кәсіптік аулау тоқтатылды. Бірақ заңсыз аулау мен сауда жалғасты.
Қазақстан Республикасы ҰҚК Шекара қызметінің деректері бойынша, 2009 жылғы 1 қаңтардан 2014 жылғы 1 қаңтарға дейін 16 639 тасбақаны заңсыз тасымалдаудың 11 жағдайы тіркелген.
Қазақстанда және көршілес елдерде ұсталған партиялар туралы қосымша хабарламаларды ескере отырып, зерттеушілер 2009–2013 жылдары контрабандалық жолмен тасымалданған 21 600-ден астам тасбақаның анықталғанын белгіледі.
Бұл жануарлардың бір бөлігі Өзбекстаннан шыққан және Қазақстан арқылы транзитпен тасымалданған. Қазақстандық тасбақаларды Өзбекстанға әкету жағдайлары да тіркелген, бұл оларды басқа елден шыққан жануарлар ретінде сатуға мүмкіндік берген.
Бұлар — тек анықталған партиялар. Ұсталмай қанша тасбақаның әкетілгені белгісіз.
Тәркіленгеннен кейін де жануарлар әрдайым қажетті көмек ала бермеген. Заңсыз айналымды зерттеген еңбекте 2002 жылы тәркіленген шамамен 2 000 тасбақаның радиусы 500 метрдей шектеулі аумаққа жіберілгені сипатталған. Авторлар әлсіреген жануарлардың мұндай шоғырлануы олардың тірі қалу мүмкіндігін төмендеткенін атап өткен. Тасбақаларды оларға қолайсыз мекендеу орындарына жіберу жағдайлары да белгілі.
Осылайша, жануарларды контрабандашылардан құтқарудың өзі олардың табиғатқа сәтті оралуын әрдайым білдірмеген.
Неліктен популяциялар қалпына келмеді?
Ортаазиялық тасбақа — ұзақ өмір сүретін, баяу көбейетін жануар. Ол ересек дарақтардың жаппай табиғаттан алынуының орнын тез толтыра алмайды.
Ондаған жылдар бойы адамдар табиғаттан жыныстық жетілген жануарлардың орасан көп санын, көбіне ерте көктемде, көбею кезеңіне дейін алып отырған.
Әсіресе қарқынды кәсіптік аулау жүргізілген жерлердегі популяциялар қатты зардап шекті.
XX ғасырдың ортасында Іле өзенінің оң жағалауында бір гектарда 41-ге дейін тасбақа кездескен. 1970-жылдары осы аумақтардың кейбірінде тек бірен-саран жануарлар ғана байқалған.
Арыс массивінде 1979–1983 жылдары тасбақа дайындау жүргізілген жерлердегі орташа тығыздық гектарына 15,7 дарақ болса, кәсіптік аулаудан сарқылған учаскелерде небәрі 1,6 дарақ болған.
2003 және 2005 жылдардағы зерттеулер кәсіптік аулау қысқарғаннан кейін көп жыл өтсе де, Арыс массивінің зерттелген учаскелеріндегі популяция жағдайы жақсармағанын көрсетті. Онда 15 жастан асқан ересек аналықтар басым болды, ал жыныстық жетілмеген дарақтардың үлесі орта есеппен небәрі 11% құрады.
Алматы облысындағы Кербұлақ массивінде де популяциялардың қатты сарқылғаны байқалды.
Алайда мәселе тек аулаумен шектелмеді. Сонымен қатар табиғи мекендеу орындарының ауданы қысқарды. 1950-жылдары Голодная даласының кең аумақтары жыртылды, 1980-жылдары Шардара даласындағы суармалы жерлер кеңейді, ал 1970 жылы Қапшағай су қоймасы салынғанда Іле ойпатындағы мекендеу орындарының бір бөлігі су астында қалды.
Демек, тасбақаларды ондаған жыл бойы табиғаттан жаппай алып қана қоймай, тірі қалған жануарлардың өмір сүріп, көбейе алатын жерлерін де біртіндеп тартып алған.
Біз қазір не істей аламыз?
Адамдардың бірнеше ұрпағы тасбақаларды іс жүзінде сарқылмайтын табиғи ресурс ретінде қабылдады. Оларды сату, экспорттау, басқа жануарларды азықтандыру және азық-түлік өндіру үшін аулады. Мұның табиғи популяцияларға тигізетін салдары туралы ұзақ уақыт бойы ешкім дерлік ойланбады.
Бүгінде біз мұның қаншалықты орасан зиян келтіргенін білеміз.
Біз табиғаттан алынған миллиондаған тасбақаны қайтара алмаймыз және жойылған мекендеу орындарын бірнеше жыл ішінде қалпына келтіре алмаймыз. Бірақ бұрынғы қателіктердің қайталануына жол бермеуге болады.
Tasbaqa қоры ғалымдармен, мемлекеттік органдармен, еріктілермен және табиғатқа жанашыр адамдармен бірге сақталып қалған популяцияларды қорғау үшін жұмыс істейді. Біз табиғи мекендеу орындарын қорғаймыз, шаруашылық жұмыстары кезінде жануарларды құтқарамыз, зардап шеккен тасбақаларға көмектесеміз, сау жануарларды табиғатқа қайтарамыз және олардың қырылуының алдын алуға мүмкіндік беретін өзгерістерге қол жеткізуге тырысамыз.
Біздің тасбақалар алдындағы қарызымыз өте үлкен, оны толық өтеу мүмкін емес. Бірақ біз жануарлардың өзін де, олар тіршілік ете алмайтын табиғатты да сақтау үшін күш біріктіре аламыз.
13. Тасбақаларды заңсыз аулағаны және сатқаны үшін қандай жауапкершілік қарастырылған?
2026 жылғы 4 қаңтардан бастап Қазақстанның бүкіл аумағында ортаазиялық тасбақаны (Testudo horsfieldii) 2040 жылға дейін пайдалануға тыйым салу күшіне енді.
Тыйым Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2025 жылғы 18 желтоқсандағы № 351 бұйрығымен белгіленген. Ол тасбақалардың бөліктері мен олардың дериваттарына (туынды өнімдеріне) де қолданылады. Ғылыми мақсаттарда пайдалануға ерекшелік көзделген.
Бұл ортаазиялық тасбақаларды сату немесе үйде ұстау үшін табиғаттан аулауға, жалған медициналық мақсаттарда пайдалануға және т. б. болмайтынын білдіреді.
Ортаазиялық тасбақалармен заңсыз әрекеттер жасағаны үшін Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 339-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық көзделген.
Бұл бап пайдалануға тыйым салынған жануарларды заңсыз аулауды (ұстауды), сатып алуды, сақтауды, сатуды, елге әкелуді, елден әкетуді, жөнелтуді, тасымалдауды және жоюды, сондай-ақ олардың мекендеу орындарын жоюды қамтиды.
ҚР ҚК 339-бабының 1-бөлігі бойынша мынадай жазалар көзделген:
• 3 000 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейінгі айыппұл;
• сол мөлшердегі түзеу жұмыстары;
• 800 сағатқа дейінгі қоғамдық жұмыстар;
• 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу;
• 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.
Бапта сондай-ақ мүлікті тәркілеу және 5 жылға дейінгі мерзімге белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру көзделген.
Айыппұл мөлшерін түсіну үшін: 2026 жылы 1 АЕК 4 325 теңгені құрайды. Демек, 339-баптың 1-бөлігі бойынша ең жоғары айыппұл 12 975 000 теңгені құрайды.
Жауаптылықты ауырлататын мән-жайлар болған кезде неғұрлым қатаң жазалар көзделген. Нақты жауаптылық шарасын істің мән-жайларын ескере отырып, сот анықтайды.
Егер тасбақалардың сатылып жатқанын көрсеңіз, не істеу керек?
Оларды құтқарғыңыз келсе де, сатып алмаңыз. Хабарландырудың сілтемесін сақтаңыз, скриншоттар жасаңыз немесе қауіпсіз болса, сауда орнын суретке түсіріңіз. Сату туралы полицияға, орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясына немесе Tasbaqa қорына хабарлаңыз. Біз ақпаратты уәкілетті органдарға жеткізуге көмектесеміз.
Егер тасбақа үйіңізде бұрыннан бері өмір сүріп жатса және оны қорға тапсырғыңыз келсе, бізден кеңес сұраудан қорықпаңыз. Біздің міндетіміз — дұрыс әрекет жасағысы келетін адамды кінәлау емес, жануарға көмектесу.
14. Қазақстанда ортаазиялық тасбақаларды пайдалануға 2040 жылға дейін тыйым салынғаны рас па?
Иә. 2026 жылғы 4 қаңтардан бастап бүкіл ел аумағында ортаазиялық тасбақаны, оның бөліктері мен дериваттарын 2040 жылға дейін пайдалануға тыйым салу күшіне енді. Ғылыми мақсаттарда пайдалануға ерекшелік көзделген.
Негіздеме — Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2025 жылғы 18 желтоқсандағы № 351 бұйрығы.
15. Интернеттен тасбақа сату туралы хабарландыру көрсем, не істеуім керек?
Хабарландырудың скриншотын жасаңыз, сілтемесін, жарияланған күнін және сатушы туралы мәліметтерді сақтаңыз. Ақпаратты Tasbaqa қорына жіберіңіз.
Біз құқық қорғау органдарымен және аумақтық инспекциялармен бірлесіп жұмыс істейміз және хабарламаны тексеруді ұйымдастыруға әрі одан әрі шаралар қабылдауға көмектесе аламыз.
16. Егер тасбақалар базарда немесе дүкенде сатылып жатса, не істеу керек?
Мүмкіндігінше жануарлар мен сатылатын орынды суретке түсіріңіз, мекенжайы мен күнін жазып алыңыз. Ақпаратты қорға жіберіңіз.
Жануарларды өз бетіңізше алып қоюға тырыспаңыз және сатушымен жанжалдаспаңыз. Tasbaqa құзыретті органдарға жүгініп, жануарларды қордың жауапты қарауына беру мәселесін сүйемелдейді.
17. Үйде көп жылдан бері тұрып жатқан тасбақаны ұстау заңды ма?
Егер ортаазиялық тасбақа сіздің үйіңізде көп жылдан бері өмір сүріп жатса, бұл тыйым енгізілгеннен кейін сіз автоматты түрде заң бұзушыға айналдыңыз дегенді білдірмейді.
Алайда жануарды сатып алу мен ұстаудың заңдылығы нақты жағдайларға байланысты: тасбақа сізге қашан және қалай келгеніне, оның заңды жолмен алынғанын растайтын құжаттардың бар-жоғына.
Көптеген тасбақалар қазіргі тыйым енгізілгенге дейін-ақ отбасыларға келген. Оларды зоодүкендерден сатып алған, сыйлыққа алған немесе бұрынғы иелерінен қабылдап алған. Бұл ретте жануарлардың құжаттары көбіне сақталмаған немесе мүлде болмаған. Алайда тасбақаны ұзақ уақыт ұстаудың өзі оны заңды түрде сатып алғанын дәлелдемейді.
Егер тасбақаңыз үйіңізде бұрыннан бері тұрып жатса және қалай дұрыс әрекет ету керегін білмесеңіз, Tasbaqa қорына хабарласыңыз. Біз жағдайды түсінуге көмектесуге тырысамыз және ресми түсіндірме алу үшін қайда жүгіну керегін айтамыз.
Қалай болғанда да, тасбақаны біздің оңалту орталығына тапсыру мүмкіндігін қарастырыңыз. Бірнеше жыл қолда ұсталғаннан кейін де тасбақаның өз үйіне — табиғатқа қайта оралуға мүмкіндігі бар, біз оған көмектесеміз.
Өтінеміз, тасбақаны өз бетіңізше табиғатқа жібермеңіз. Ол сау көрінсе де, табиғатқа қайтару үшін жіберілетін орын мен уақытты дұрыс таңдау, сондай-ақ тасбақаның клиникалық тұрғыдан сау екеніне және күш-қуаты жеткілікті екеніне көз жеткізу қажет.
18. Tasbaqa қоры немен айналысады?
Tasbaqa — 2023 жылы құрылған қазақстандық табиғатты қорғау қоры. Қазіргі уақытта біз ортаазиялық тасбақаны және оның табиғи мекендеу орындарын сақтаумен айналысамыз. Жұмысымыз жекелеген жануарларды құтқарудан басталды, бірақ біртіндеп Қазақстанның шөл және шөлейт экожүйелеріне, сондай-ақ тасбақаларға қауіп төндіретін мәселелерді шешуге бағытталған кешенді табиғатты қорғау қызметіне айналды.
Бүгінде біз бірнеше бағыт бойынша жұмыс істейміз.
Табиғи мекендеу орындарын қорғау. Біз тасбақалар мен басқа жануарлар мекендейтін табиғи аумақтарды сақтауды қолдаймыз. Тың жерлерді жыртуға, ауыл шаруашылығы мақсатында игеруге және шөл экожүйелерінің бұзылуына байланысты қауіптерге ерекше назар аударамыз. Мемлекеттік органдармен және ғалымдармен ынтымақтасамыз, табиғатты қорғау заңнамасын жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды дайындауға қатысамыз.
Жануарларды құтқару, оңалту және табиғатқа қайтару. Біз адамдар қорға өз еркімен тапсырған тасбақаларды, сондай-ақ заңсыз саудадан тәркіленген жануарларды қабылдаймыз. Ветеринарлық тексерулерді, емдеуді және оңалтуды ұйымдастырамыз. Сау тасбақаларды мамандармен келісе отырып, қолайлы табиғи мекендеу орындарына қайтарамыз. Бұдан бөлек, жануарларды ашық траншеялардан, жырту жоспарланған учаскелерден және басқа қауіпті жерлерден құтқарамыз. Тек 2026 жылдың көктемінде серіктестерімізбен бірлесіп, ауыл шаруашылығы мақсатында игеріліп жатқан аумақтарда 9 000-нан астам тасбақа мен басқа 200 жануарды құтқара алдық.
Ғылыми зерттеулер және мониторинг. Зоология институтының мамандарымен және басқа ғалымдармен бірлесіп, ортаазиялық тасбақаның таралуын, санын, популяциялары мен мекендеу орындарының жағдайын зерттейміз. Бұл деректер қорғауды қажет ететін аумақтарды анықтау, санындағы өзгерістерді бағалау және ғылыми негізделген табиғатты қорғау шешімдерін қабылдау үшін қажет.
Экологиялық білім беру. Біз мектептерде сабақтар өткіземіз, байқаулар, далалық экскурсиялар және ағартушылық іс-шаралар ұйымдастырамыз. Балалар мен ересектерге тасбақалардың тіршілігі, олардың табиғаттағы рөлі және жабайы жануарларды табиғи ортасынан неге алып кетуге болмайтыны туралы айтамыз. Білім беру жобаларымыз аясында Қазақстанның әртүрлі қалаларындағы 7 356 оқушыға 193 сабақ өткізілді.
Заңсыз аулау мен саудаға қарсы іс-қимыл. Біз тасбақаларды заңсыз сату жағдайларын анықтаймыз, ақпаратты уәкілетті органдарға береміз, тәркіленген жануарларды құтқаруға қатысамыз және халықты қолданыстағы тыйымдар туралы хабардар етеміз. Қазақстанда 2026 жылғы 4 қаңтардан бастап ортаазиялық тасбақаны және одан алынатын өнімдерді пайдалануға 2040 жылға дейін тыйым салынған.
Мемлекеттік органдармен, ғалымдармен және жергілікті қауымдастықтармен ынтымақтастық. Біз табиғатты қорғау ведомстволарымен, аумақтық инспекциялармен, ғылыми мекемелермен, ұлттық парктермен, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарымен және еріктілермен өзара әрекеттесеміз. Көптеген табиғатты қорғау мәселелерін бір ұйымның күшімен шешу мүмкін емес, сондықтан барлық мүдделі тараптардың күш-жігерін біріктіруге ұмтыламыз.
Біздің басты мақсатымыз — мүмкіндігінше көп жеке тасбақаны құтқару ғана емес, тасбақалардың адамның тұрақты табиғатты қорғау араласуынсыз табиғатта өмір сүріп, көбейе беруіне қажетті жағдайларды сақтау. Ортаазиялық тасбақаны қорғай отырып, біз Қазақстанның табиғи экожүйелерін және сол жерлерде мекендейтін көптеген басқа түрлерді де қорғаймыз.
19. Мен тасбақаларды сақтауға қалай көмектесе аламын?
Ортаазиялық тасбақаны сақтауға әр адам көмектесе алады. Ол үшін биолог болу, экспедицияларға қатысу немесе үлкен қаражат беру міндетті емес. Кейде табиғатқа зиян келтіретін әрекеттерден бас тарту немесе байқалған мәселе туралы дер кезінде хабарлау жеткілікті.
Тасбақаларды табиғаттан алып кетпеңіз. Егер тасбақаны табиғи мекендеу ортасында кездестірсеңіз, оны сол жерде қалдырыңыз. Ол судан немесе елді мекеннен алыс жүргені үшін адасып кеткен жоқ және құтқаруды қажет етпейді. Ортаазиялық тасбақа — шөл және шөлейт жағдайларында тіршілік етуге жақсы бейімделген құрлық жануары. Оны үйге алып кету арқылы адам табиғаттағы көбеюге қатыса алатын тағы бір дарақты алып қояды.
Жабайы тасбақаларды сатып алмаңыз. Сатушы тасбақаның үйде өсірілгенін немесе оны «құтқару» керектігін айтса да, сатып алу мұндай жануарларға деген сұранысты қолдайды. Сатып алушылар көбейген сайын заңсыз аулау соғұрлым тиімді болады. Егер тасбақаға көмектескіңіз келсе, оны сатушыдан сатып алмаңыз, сату туралы Tasbaqa қорына хабарлаңыз.
Тасбақаларға және олардың мекендеу орындарына төнген қауіптер туралы хабарлаңыз. Заңсыз сатуды, ішіне жануарлар түсіп кеткен ашық траншеяларды, тасбақалардың жаппай қырылуын немесе олар мекендейтін табиғи аумақтың жыртылып жатқанын көрдіңіз бе? Мүмкіндігінше орынды, күнін тіркеп, фото немесе бейне түсіріп, ақпаратты табиғатты қорғау органдарына не бізге жіберіңіз. Мұндай хабарламалар заң бұзушылықтарды анықтауға, құтқару операцияларын ұйымдастыруға және қауіпті жағдайларды жоюға қол жеткізуге көмектеседі. Өзіңізді қауіпке ұшыратпаңыз және заң бұзушылармен жанжалдаспаңыз.
Сенімді ақпарат таратыңыз. Біздің жарияланымдарымызбен бөлісіңіз, достарыңызға, әріптестеріңізге және балаларға жабайы тасбақаларды неге сатып алуға болмайтынын, үйде ұсталған жануарларды кездейсоқ жерлерге жіберудің және олардың табиғи мекендеу орындарын жоюдың неліктен зиянды екенін түсіндіріңіз. @Tasbaqa_kz парақшасына жазылу, жарияланымдармен бөлісу және пікір қалдыру табиғатты қорғау туралы ақпараттың осы мәселені бұрын білмеген адамдарға жетуіне көмектеседі. Кейде бір жарияланым еріктілерді табуға, заңсыз сауданы анықтауға немесе табиғи аумақтың жойылуына назар аудартуға мүмкіндік береді. Немесе ауру тасбақаның өмірін сақтап қалуы мүмкін, өйткені оның иелері оған қалай көмектесуді білмейді.
Ерікті болыңыз. Қорға көмек тек далалық экспедицияларда ғана қажет емес. Еріктілер білім беру іс-шараларына қатыса алады, фото және бейнематериалдармен, аудармалармен, жарияланымдарды дайындаумен, ақпарат таратумен және ұйымдастыру жұмыстарымен көмектесе алады. Қатысу мүмкіндіктері ағымдағы жобаларға, тұрғылықты жерге және еріктілердің дағдыларына байланысты.
Біздің табиғатты қорғау жобаларымызды қолдаңыз. Тіпті шағын қайырымдылық көмектің өзі құтқарылған жануарларды тасымалдауға, ветеринарлық көмекке, оңалтудағы тасбақаларды азықтандыру мен ұстауға, далалық зерттеулерге және басқа қажетті шығындарға жұмсалады. Тұрақты қолдау әсіресе маңызды, өйткені жануарларға көмек тек гранттық жобалар кезінде емес, үнемі қажет.
Табиғи аумақтарды қорғауға көмектесіңіз. Егер тасбақалар мекендейтін жерлерде жоспарланған жер жырту, құрылыс немесе басқа шаруашылық қызмет туралы білсеңіз, бізге алдын ала хабарлаңыз. Қауіп туралы неғұрлым ерте белгілі болса, жағдайды бағалауға, жауапты органдарға жүгінуге, жер пайдаланушылармен келісуге және жануарлардың қырылуының алдын алуға соғұрлым көп мүмкіндік болады. Өз аумағын жақсы білетін және өзгерістерді басқалардан бұрын байқайтын жергілікті тұрғындардың көмегі ерекше құнды.
Балаларға табиғат туралы айтыңыз. Балаға тасбақаны неге үйге алып кетуге болмайтынын, жабайы жануарлардың не үшін қажет екенін және олардың мекендеу орындарын сақтаудың маңызын түсіндіріңіз. Мұғалімдер мен ата-аналар Tasbaqa-ның білім беру материалдарын пайдаланып, тақырыптық сабақтар өткізе алады және біздің байқауларымыз бен іс-шараларымызға қатыса алады.
Ең бастысы — тасбақаларды қорғау олардың табиғатта өмір сүру құқығын құрметтеуден басталатынын есте сақтау. Пайда келтіру үшін жануарды өз қолыңызбен құтқару міндетті емес. Оның аулануының алдын алуға, қауіп туралы хабарлауға, табиғатты қорғау ұйымына көмектесуге немесе басқа адамды зиян келтірмеуге сендіруге болады.
Осындай әрбір әрекеттің маңызы бар. Ал мыңдаған адам бірлесе әрекет ете бастағанда, жеке тасбақаларды құтқарып қана қоймай, тұтас табиғи аумақтарды сақтауға мүмкіндік туады.
Көмектескіңіз келе ме? Еріктілік, жобаларды қолдау және Tasbaqa қорымен байланысу жолдары туралы білу үшін «Сіз не істей аласыз» бөліміне өтіңіз.
20. Tasbaqa еріктісі қалай болуға болады?
Бізге «Байланысу» бөлімі арқылы немесе әлеуметтік желілерде жазыңыз. Қай қалада тұратыныңызды, қандай көмек көрсеткіңіз келетінін, қандай дағдыларыңыз бар екенін және еріктілікке қанша уақыт бөлуге дайын екеніңізді көрсетіңіз.
Бізге әртүрлі бағыттарда көмек қажет:
• Жануарларды, азықты және қажетті материалдарды тасымалдау.
• Мәтіндерді қазақ және ағылшын тілдеріне аудару.
• Мектептерде сабақтар және басқа білім беру іс-шараларын өткізу.
• Ақпараттық материалдарды тарату, фото, бейне және әлеуметтік желілермен жұмысқа көмектесу.
• Табиғатты қорғау акцияларын ұйымдастыру және далалық іс-шараларға қатысу.
Биологиялық білімнің немесе жануарлармен жұмыс тәжірибесінің болуы міндетті емес. Біз сіздің мүмкіндіктеріңіз бен қордың ағымдағы қажеттіліктерін ескере отырып, тапсырмалар таңдаймыз. Жануарлармен жұмыс және құтқару операцияларына қатысу Tasbaqa командасымен келісу арқылы жүзеге асырылады.
21. Қорға қаржылай қалай қолдау көрсетуге болады?
Сіз Tasbaqa-ның табиғатты қорғау жобаларына бір реттік немесе тұрақты қайырымдылық көмек көрсете аласыз. Қаражат аудару тәсілдері туралы ақпарат алу үшін бізге «Байланысу» бөлімі арқылы хабарласыңыз.
Қайырымдылық қаражат ветеринарлық көмекті, құтқарылған тасбақаларды азықтандыру мен ұстауды, көлік шығындарын, далалық зерттеулерді, табиғатты қорғау және білім беру іс-шараларын қаржыландыруға көмектеседі.
Кез келген соманың маңызы бар және тасбақалар мен олардың табиғи мекендеу орындарын сақтау жұмысын жалғастыруға көмектеседі.
22. Tasbaqa қорын мектепке дәріс өткізуге шақыруға бола ма?
Иә. Біз білім беру кездесулерін өткіземіз және ортаазиялық тасбақа мен оны қорғау туралы материалдар ұсынамыз.
Егер қор қызметкерлері өздері келе алмаса, мұғалімдер мен еріктілер дайын презентациялар мен дәріс материалдарын пайдалана алады.
Мұнда жүктеп алуға арналған материалдар папкасының сілтемесі орналастырылады.
23. Тасбақалардың мекендеу орындарының жойылуы туралы қайда хабарлау керек?
Егер табиғи жерлерді жырту жоспарланып жатқанын білсеңіз, тасбақалардың мекендеу орындарының жойылуын, ауыл шаруашылығы немесе құрылыс жұмыстары кезінде жануарлардың қырылуын, ашық траншеяларды немесе басқа қауіптерді байқасаңыз, Tasbaqa қорына хабарлаңыз.
Мүмкіндігінше нақты геолокацияны, фотосуреттерді немесе бейнежазбаларды, күнін және жағдайдың қысқаша сипаттамасын жіберіңіз. Егер жұмыстарды қандай ұйым жүргізіп жатқанын немесе жоспарлап отырғанын білсеңіз, бұл ақпаратты да көрсетіңіз.
Алдағы жұмыстар туралы алдын ала хабарлау әсіресе маңызды: бұл жануарлардың қырылуының алдын алуға және олардың мекендеу орындарын сақтауға көбірек мүмкіндік береді.
Өзіңізді қауіпке ұшыратпаңыз және жұмысшылармен жанжалдаспаңыз. Біз алынған ақпаратты бағалап, одан әрі қандай әрекеттер жасау керегін анықтаймыз.
II. Тасбақалардың таңғажайып әлемі
1. Ортаазиялық тасбақалар көктемде қашан оянады?
Ортаазиялық тасбақалар ерте көктемде, топырақ жылына бастағанда жер бетіне шығады. Қазақстанның ең оңтүстік аудандарында алғашқы тасбақаларды кейде ақпанның аяғында немесе наурыздың басында-ақ көруге болады, бірақ олардың шығу мерзімі ауа райы мен жергілікті жердің ерекшеліктеріне байланысты.
Әдетте алдымен аталықтары шығады — зерттелген кейбір популяцияларда олар аналықтардан 5–14 күн бұрын пайда болады. Бұл шағылысу кезеңінің басталуымен байланысты: аталықтар қарқынды қоректене бастайды және бір-бірімен шағылысу кезіндегі бәсекелестік жекпе-жектерге түседі.
Жер бетіне шығуы тасбақаның бірден белсенді болатынын білдірмейді. Зерттеулерде тасбақалардың панасынан шыққан кездегі дене температурасы шамамен 9,4 °C болған, ал белсенді қозғалысы одан жоғары температурада — шамамен 22,1 °C-та басталған.
Тасбақалар күнге қыздырынып алғаннан кейін қорек пен жұп іздеуге шығады.
2. Тасбақалар жылдың небәрі бірнеше айында ғана белсенді болатыны рас па?
Иә. Табиғатта ортаазиялық тасбақалар жылына небәрі 2–3 ай ғана жер бетінде болып, қалған 9–10 айын жер астында маусымдық тыныштық күйінде өткізуі мүмкін.
Көктем — олардың тіршілігіндегі ең маңызды кезең. Осы қысқа уақыт ішінде олар энергия қорын қалпына келтіріп, қоректеніп, шағылысып үлгеруі керек, ал аналықтары жұмыртқа салуға дайындалып, жұмыртқаларын салуы тиіс.
Жазғы аптап ыстық басталып, өсімдіктер қураған кезде тасбақалардың белсенділігі біртіндеп тоқтап, олар жер астына кетеді.
Белсенді маусымның ұзақтығы аймақтарға және жылдарға қарай өзгереді. Ылғалды көктемнен кейін тасбақалар ұзағырақ белсенді болуы мүмкін, ал құрғақшылық жылдары паналарына ертерек кетеді.
3. Неліктен тасбақалар жылдың көп бөлігін жер астында өткізеді?
Ортаазиялық тасбақалар жылдың көп бөлігін жер астындағы паналарда өткізеді. Олар өз індерін, табиғи қуыстарды және кейде басқа жануарлардың паналарын пайдаланып, оларды өздеріне лайықтап кеңейтеді немесе тереңдетеді.
Жер астында температура жер бетіндегіден әлдеқайда баяу өзгереді. Бұл жазғы аптап ыстықтан да, қысқы суықтан да аман өтуге көмектеседі.
Маусымдық тыныштық күйі жануардың өлгенін немесе сол аумақтан біржола кеткенін білдірмейді. Тасбақалар көптеген ай бойы жер астында қалып, көзге көрінбеуі мүмкін.
Сондықтан жер жырту ерекше қауіпті: жер бетінде бірде-бір тасбақа көрінбесе де, топырақ астында тірі жануарлар болуы мүмкін.
4. Ауа райы тасбақалардың белсенділігіне қалай әсер етеді?
Ортаазиялық тасбақалар — салқынқанды (пойкилотермді) жануарлар: олардың дене температурасы көбіне қоршаған ортаның температурасына байланысты.
Көктемнің салқын күндерінде олар күнге қыздырыну үшін шығады, ал ыстық ауа райында өсімдіктердің көлеңкесіне немесе індеріне тығылады.
Термореттелу зерттеулері белсенді қозғалып жүрген тасбақалардың дене температурасы әдетте панасынан шыққан кездегі температурадан едәуір жоғары болатынын көрсетеді. Зерттеулердің бірінде дененің орташа таңдалатын температурасы шамамен 30,5 ± 0,5 °C болған.
Ауа райы тасбақалардың мінез-құлқына ғана емес, белсенді маусымның ұзақтығына да әсер етеді. Құрғақшылық азықтық өсімдіктердің қурауын тездетеді, сондықтан тасбақалар жазғы тыныштық күйіне әдеттегіден ертерек кетуі мүмкін.
2-бөлім. Тасбақалар шөлде қалай тіршілік етеді?
5. Тасбақалар дене температурасын қалай реттейді?
Ортаазиялық тасбақалар құстар мен сүтқоректілер сияқты дене температурасын тұрақты деңгейде ұстап тұрмайды. Олар оны негізінен мінез-құлқы арқылы реттейді.
Таңертең тасбақа панасынан шығып, күнге қыздырынады. Денесі жеткілікті жылынған кезде белсенді қозғала бастайды, қорек іздейді және басқа тасбақалармен әрекеттеседі.
Егер күн тым ысып кетсе, жануар көлеңкеге немесе жер астына кетеді. Қатты қызып кету тасбақа үшін шамадан тыс салқындау сияқты қауіпті.
Сондықтан қолайлы субстраттың (топырақтың) болуы — оның тірі қалуының міндетті шарты.
6. Тасбақалар қатты ыстық пен қысқы суыққа қалай төтеп береді?
Ортаазиялық тасбақалар жазы ыстық, қысы суық климатқа бейімделген.
Ыстық кезеңде олар эстивация деп аталатын жазғы тыныштық күйіне өтеді. Қыста қысқы тыныштық кезеңі — брумация басталады.
Жер астындағы паналар тасбақаларды қатты қызып кетуден де, шамадан тыс салқындаудан да қорғайды.
Зерттеулер бойынша, қыстайтын індер топырақ температурасы әдетте 2 °C-тан төмен түспейтін тереңдікте орналасады. Тәжікстанда ақпанның ортасында 40–45 см тереңдікте қыстап жатқан тасбақалардың дене температурасы 8–9 °C болған.
Маусымдық тыныштық кезінде зат алмасу мен қозғалыс белсенділігі төмендейді, бұл жинақталған ресурстарды үнемдеп жұмсауға мүмкіндік береді.
Алайда мұндай бейімделулер тасбақаларды барлық қауіптен қорғамайды. Ауыр техниканың індерді бұзуы, жануарлар жер астында терең жатқанның өзінде, олардың қырылуына әкелуі мүмкін.
7. Ортаазиялық тасбақалардың індері қаншалықты терең болады?
Індердің тереңдігі маусымға, топырақ түріне және жергілікті жердің ерекшеліктеріне байланысты.
Орталық Қызылқұмда тасбақаларды жазда 30–70 см тереңдіктен, ал Қарақұмда 75 см тереңдіктен тапқан.
Қазақстанның Оңтүстік Балқаш маңында тасбақаның 1 метр тереңдікте қыстағаны сипатталған, бұл ретте көлбеу іннің ұзындығы 1,8 метр болған.
Өзбекстандағы Түркістан жотасының тау етегінде індердің тереңдігі 1,5–2 метрге жеткен.
Бұл сандар жануарлардың жер астында қаншалықты терең орналасуы мүмкін екенін көрсетеді.
Сондықтан, мысалы, ауыл шаруашылығы жұмыстарының алдында учаскені әдеттегідей қарап шығу барлық тасбақаны анықтауға мүмкіндік бермейді. Әсіресе жұмыстар маусымдық тыныштық кезеңінде жүргізілсе.
II. The Amazing World of Tortoises
8. Ортаазиялық тасбақалар табиғатта немен қоректенеді?
Ортаазиялық тасбақалар негізінен өсімдікқоректі жануарлар. Олар өсімдіктердің жапырақтарын, жас өркендерін, гүлдерін, гүлшоғырларын және жемістерін жейді. Ғалымдар 42 тұқымдасқа жататын азықтық өсімдіктердің 182 түрі туралы мәлімет келтіреді.
Тасбақалар кез келген шөпті жей бермейді. Олардың қорегінде көктемгі эфемерлер — жаңбырдан кейін тез өсіп, жазғы құрғақшылық басталғанға дейін тіршілік циклін аяқтайтын өсімдіктер ерекше маңызды. Тасбақалар орамжапырақтар, көкнәрлер, бұршақтар, астық тұқымдастар, астралар және айлаулықтар тұқымдасына жататын өсімдіктерді жейді. Сонымен бірге олар қорек таңдауда өте талғампаз. Мысалы, Қазақстандағы Арыс массивінде 2005 жылғы мамырда тіркелген қорек нысандарының 52%-ын Papaver pavoninum, тағы 24%-ын Astragalus filicaulis құраған. Осы бақылаулардың нәтижесі бойынша небәрі екі түр рационның 76%-ын қамтамасыз еткен.
Басқа мекендеу орындарында қоректің құрамы, әрине, сол жерде кездесетін өсімдік түрлеріне байланысты өзгереді. Бірақ барлық жағдайда да тасбақалар қорек таңдауда өте талғампаз.
Тасбақалар жануар текті қоректі де жейді: жәндіктерді, басқа омыртқасыздарды, кейде өлген омыртқалы жануарларды. Сонымен қатар олар сүйектерді, жыртқыш құстардың құсық түйірлерін және минералды заттарды жейді. Рационның бұл ерекше құрамдас бөліктерінің өзіндік биологиялық маңызы бар.
9. Тасбақалардың қорегі көктем бойы өзгере ме?
Иә, әрі айдан айға ғана емес, жылдан жылға да айтарлықтай өзгереді.
Өзбекстандағы Нұратау жотасының тау етегінде ғалымдар 2003–2005 жылдары қатарынан үш жыл бойы тасбақалар ұнататын бес өсімдік түрінің тұтынылуын зерттеген. Олардың рациондағы үлестері әр жылда едәуір ерекшеленген.
Ерте көктемде тасбақалар Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum және Ceratocephalus falcatus сияқты ұсақ эфемерлерді жейді. Бұл өсімдіктер тез өсіп, пісіп-жетіледі де, сәуірдің соңына қарай өсімдік жамылғысынан жоғалады.
Кейінірек тасбақалар құрғақшылыққа төзімдірек түрлерге, соның ішінде Heterocaryum rigidum, Koelpinia linearis, Trigonella және Ixiolirion tataricum өсімдіктеріне ауысады.
Өсімдіктер қураған кезде тасбақалар жасыл өсімдіктер сақталған учаскелерді іздеп, бірнеше жүз метрге жылжуы мүмкін. Ойпаң жерлерде, уақытша су ағындарының аңғарларында және солтүстік беткейлерде өсімдіктер ұзағырақ сақталады.
Сондықтан шөлдің бір-біріне көршілес учаскелерінің өзі көктемнің әр аптасында тасбақалар үшін әртүрлі құндылыққа ие болуы мүмкін. Сол себепті жекелеген шағын учаскелерді ғана емес, тұтас табиғи мекендеу орындарын сақтау маңызды.
10. Ортаазиялық тасбақалар табиғатта су іше ме?
Иә. Кең таралған түсінікке қарамастан, ортаазиялық тасбақалар су қолжетімді болған кезде оны сүйсіне ішеді.
Ғалымдар мұны Орталық Қызылқұмда, Өзбекстандағы Нұратау мен Мальгузар тау етектерінде бақылаған. Тасбақалар сазды топырақтағы шалшықтардан жаңбыр суын және мал суаруға пайдаланылатын құдықтардың жанындағы суды ішкен.
Мұндай мінез-құлық әсіресе күннің ыстық уақытында жиі байқалған.
Құмды топырақта су тез сіңіп кетеді, сондықтан тасбақалар өздеріне қажетті ылғалдың едәуір бөлігін шырынды өсімдіктерден алады.
Бір қызығы, кейбір ертеректегі зерттеушілер ортаазиялық тасбақалардың табиғатта су ішетінін мүлде жоққа шығарған. Кейінгі тікелей бақылаулар бұл түсініктің қате екенін көрсетті.
11. Тасбақалардың жәндіктерді, тіпті басқа жануарларды да жейтіні рас па?
Иә. Тасбақалардың негізгі қорегі өсімдіктер болғанымен, ғалымдар олардың омыртқасыздарды және өлген омыртқалы жануарларды жегенін бірнеше рет бақылаған.
Олардың рационында қараденелі қоңыздар, зерқоңыздар, тақташамұртты қоңыздар, барылдақ қоңыздар, шыртылдақ қоңыздар, тікқанаттылар, қосқанаттылар, сольпугалар және бауыраяқты моллюскалар тіркелген.
Қазақстанның Оңтүстік Қызылқұмында зерттеуші Параскив (1956) зерттелген 12 тасбақа асқазанының 7-еуінен қоңыздарды тапқан (58%). Басқа жағдайларда жануар текті қорек әлдеқайда сирек кездескен: Өзбекстанда 2003–2005 жылдардың сәуір айларында жануарлар мен олардың тіршілік әрекетінің өнімдері тұтынылған нысандардың жалпы санының 2%-ынан аспаған, ал Оңтүстік Түрікменстанда буынаяқтылар асқазандардың 4%-ынан азында анықталған.
Омыртқалы жануарларды жеу жағдайлары да құжатталған:
• Оңтүстік Балқаш маңында — Cyrtopodion russowi гекконын;
• Түрікменстанда — бұршақтан өлген шақшақай құсын және ауған тоқалтістерін;
• Өзбекстанның Оңтүстік Қызылқұмында — шығыс айдаһаршасы тұншықтырған өлі шақшақай құсын жеуге әрекеттенгені;
• Копетдагта — үй тышқанын.
2003 жылы Бондаренко Арыс массивінде тасбақаның бауыраяқты моллюсканы жегенін де тіркеген.
Кейінірек есекқұртты жеу және тірі дала шілделігін ұстап алуға әрекеттену жағдайлары сипатталған (Бондаренко және басқалар, 2014). ФАО-ның (2023) монографиясында ортаазиялық тасбақаның ауыл шаруашылығы дақылдарының қауіпті зиянкесі — марокко шегірткесін (Dociostaurus maroccanus) жегені туралы бақылау келтірілген.
Осылайша, тасбақалар шөл экожүйелеріндегі басқа жануарлармен қатар, өсімдік зиянкестерін қоса алғанда, жәндіктерді табиғи жолмен тұтынуға қатысады.
12. Тасбақалар сүйектерді, құстардың құсық түйірлерін, тіпті топырақты не үшін жейді?
Бұл ерекше нысандар тасбақаның қаңқасы мен сауытын қалыптастыруға қажетті минералды заттардың қосымша көздері болып табылады. Қаңқа мен сауыт бірге тасбақаның дене массасының 50%-дан астамын құрайды. Минералды заттар жұмыртқа қабығының түзілуіне де қажет.
Ғалымдар бірнеше қызықты жағдайды сипаттаған:
• Қазақстандағы Мойынқұмда З. К. Брушко (2005) тасбақалардың киік сүйектерін ұзақ уақыт кеміргенін бақылаған.
• Әмударияның төменгі ағысында және оған іргелес Қызылқұмда жыртқыш құстардың құсық түйірлерін — олардың жемтігінің қорытылмаған қалдықтарын, соның ішінде сүйектерді — белсенді түрде жегені байқалған (Мамбетжумаев, 1972).
• Арыс маңында зерттеушілер жеті жасар тасбақаның әктас бөлігін жегенін бақылаған.
• Мальгузар тау етегінде ересек аталық минералданған сазды жеген.
• Тәжікстанда тасбақалардың асқазанынан мөлшері 2 см-ге дейін жететін ұсақ тастар табылған.
• Таралу аймағының әртүрлі бөліктерінде сүйек қалдықтарын, соның ішінде тасбақалардың ескі сауыттарының сынықтарын жеу жағдайлары тіркелген.
Минералды заттар тасбақа ағзасындағы көптеген өмірлік маңызды процестерге қатысады. Мысалы, кальций бұлшықеттер мен жүйке жүйесінің қалыпты жұмыс істеуі үшін де қажет. Ол жүйке импульстерінің берілуіне және көптеген басқа физиологиялық процестерге қатысады. Ал фосфор энергия алмасуына қатысады.
Жануар текті қорек минералды заттардан бөлек, қажетті аминқышқылдардың қосымша көзі болуы мүмкін.
Табиғи қорек көздерінің алуан түрлілігі тасбақалар үшін өте маңызды. Сондықтан пәтерде ұсталып, тек салат жапырақтарымен қоректендірілетін тасбақа үшін мұндай рацион жарамсыз және сөзсіз ауруларға әкеледі.
13. Неліктен тасбақалар басқа жануарлар үшін улы өсімдіктерді жей алады?
Ғалымдар ортаазиялық тасбақалардың кейде көптеген сүтқоректілер үшін улы заттары бар өсімдіктерді жейтінін анықтаған.
Мысалы, Нұратау тау етегінде тасбақаның мал үшін улы адыраспанның (Peganum harmala) өркенінің шырынды өзегін кеміріп жегені байқалған. Басқа тасбақа құрамында колхицин алкалоидтары бар Merendera robusta өсімдігінің жапырақтарын сүйсіне жеген. Тәжікстанда азықтық өсімдіктердің арасында улы қосылыстары бар Eminium albertii тіркелген.
Тасбақалардың мұндай өсімдіктерді не үшін жейтіні түпкілікті анықталмаған. Авторлар екі ықтимал түсіндірмені қарастырады.
Біріншісі — кейбір өсімдік заттары ішек паразиттеріне қарсы көмектесуі мүмкін. Табиғаттағы тасбақалар нематодаларды жиі жұқтырады және осылайша паразиттерден арылуы мүмкін.
Екіншісі — улы өсімдіктерде ылғал көп болуы мүмкін, ал бұл құрғақшылық жағдайында ерекше құнды.
2007 жылы Қызылқұм мен Үстіртте көктемгі өсімдіктер өте нашар дамыған кезде тасбақалардың жусанның жас өркендерін бірнеше рет жегені байқалған. Көктемгі өсімдіктер мол өскен жылдары мұндай мінез-құлық тіркелмеген.
Бұл кез келген улы өсімдік тасбақалар үшін қауіпсіз дегенді білдірмейді, бірақ олардың шөлдегі тіршілікке қоректік бейімделулерінің қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.
14. Тасбақа бір күнде қанша қорек жейді?
Қарапайым болып көрінетін бұл сұраққа ғалымдар әлі күнге дейін біржақты жауап бере алған жоқ. Зерттеу нәтижелері бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
1938 жылы Захидов екі тасбақаның бір тәулікте 180 және 225 г жоңышқа жегенін хабарлаған. Кейінірек ол өсімдік массасының тәуліктік тұтынылуын шамамен 150 г-ға дейін деп бағалаған.
Алайда басқа зерттеулер әлдеқайда төмен көрсеткіштерді анықтаған:
Батыс Қытайда ересек тасбақалар тәулігіне орта есеппен 9,7 ± 7,3 г жас өсімдік массасын, ал жыныстық жетілмеген тасбақалар 4,1 ± 1,8 г тұтынған.
Өзбекстанда есептелген тәуліктік қорек мөлшері аталықтарда 7,0 г, ал аналықтарда 27,4 г болған.
Зерттеушілер тасбақалардың асқазанындағы қорек құрамын да зерттеген. Әртүрлі еңбектерде асқазандағы қорек массасы тасбақаның жасына, тәулік уақытына және бақылау жағдайларына байланысты 5-тен 62 г-ға дейін өзгерген. Поляковтың (1946) мәліметтері бойынша, тойып қоректенгеннен кейін үш сағат өткенде асқазанда 38,5 г, ал он сағаттан кейін 5,6 г қорек қалған.
Алайда асқазандағы қорек массасы бір күнде желінген қорек мөлшеріне тең емес, өйткені оның бір бөлігі қорытылып үлгереді.
Авторлар тәуліктік қорек тұтынуды сенімді бағалау үшін тасбақалардың мөлшерін, қоршаған орта жағдайларын, қоректің құрамын және оның сіңірілуін ескеретін қосымша зерттеулер қажет екенін атап көрсетеді. Бірақ тасбақалардың асқазанын зерттегенше, олардың нақты қанша жейтінін білмей-ақ қойғанымыз дұрыс шығар.
15. Тасбақалардың қоректенуге күніне небәрі 15 минут жұмсайтыны рас па?
Шамамен солай. Бұл жайылып жүрген тасбақаны бақылағанда ойлағанымыздан әлдеқайда аз.
Өзбекстанда жүргізілген зерттеулерде аталықтар қоректенуге күніне орта есеппен 7,8 минут, ал аналықтар 14,4 минут жұмсаған. Бұл олардың күндізгі белсенді уақытының тиісінше 7,2%-ын және 20,5%-ын құраған.
Батыс Қытайда ересек тасбақалар қоректенуге орта есеппен 27,8 минут, ал жыныстық жетілмегендері 10,3 минут жұмсаған.
Қоректену белсенділігі температураға қатты тәуелді.
Нұратау жотасының тау етегінде 2003–2004 жылдары қоректену белсенділігінің ең жоғары деңгейі топырақ бетінің температурасы 31–39 °C болғанда байқалған. Қоректеніп жүрген тасбақалардың орташа дене температурасы 33,3 ± 0,4 °C болған (28–35 °C аралығындағы мәндер тіркелген; 20 дарақ зерттелген).
Ашық күндері әдетте қоректенудің екі кезеңі — таңертеңгі және кешкі кезеңдер байқалған, ал күндізгі ыстық уақытта үзіліс болған. Жылы әрі бұлтты ауа райында күндізгі үзіліс болмауы да мүмкін.
Осылайша, көктемгі қысқа белсенді кезеңнің өзінде тасбақалар үздіксіз қоректенбейді. Олардың мінез-құлқы температураға, ауа райына және өздері ұнататын өсімдіктердің қолжетімділігіне байланысты.
16. Тасбақалардың жайылымдағы өсімдіктерді жеп қойып, ауыл шаруашылығына зиян келтіретіні рас па?
Жоқ. Кеңес дәуірінде ортаазиялық тасбақаларды үй малының азығына бәсекелес және егістік зиянкестері ретінде сипаттаған. Алайда ғылыми зерттеулер мұндай түсініктің тым асыра айтылғанын көрсетті.
Тасбақалар мен тұяқты жануарлар көбіне әртүрлі өсімдіктерді таңдайды. Мысалы, Нұратау тау етегінде қойлар мен ешкілер тасбақаларды қызықтырмайтын астық тұқымдас шөптерді жеген. Ал тасбақалардың негізгі қорегін құрайтын ұсақ көктемгі эфемерлерді мал көбіне жемей қалдырған.
Сонымен қатар тасбақалар ірі тұяқты жануарлар жете алмайтын бұталардың астындағы өсімдіктермен қоректене алады және жылына орта есеппен небәрі 2 ай ғана белсенді қоректенеді.
Таралу аймағының басым бөлігінде тасбақалардың тығыздығы гектарына 5 дарақтан аспаған жерлерде зерттеушілер қорек үшін бәсекелестікті анықтамаған. Мұндай бәсекелестік көктемде тасбақалардың тығыздығы жоғары — гектарына 20–40 және одан да көп дарақ болатын, әрі көп мал жайылатын жекелеген учаскелерде туындауы мүмкін.
Тасбақалар кейде ауыл шаруашылығы дақылдарына шынымен зиян келтірген. Тарихи дереккөздерде олардың дәнді дақылдардың, жоңышқаның, мақтаның, бақша дақылдарының және асбұршақтың өскіндерін жегені сипатталған.
Алайда мұндай хабарламалардың көбі тың жерлерді ауқымды игеру кезеңіне жатады. Табиғи мекендеу орындары жыртылған кезде тірі қалған тасбақалар қорексіз қалып, егістік алқаптарына келген. Сол жерлерде оларды жаппай жинап, қырып отырған.
XX ғасырдың соңына қарай тасбақалар игерілген суармалы аумақтардың басым бөлігінен ығыстырылды. Мұндай жерлердің ішіндегі тіршілік етуге қолайлы учаскелер қысқарды немесе мүлде жойылды, ал тәлімі егіншілік аудандарында тасбақалардың саны да азайды немесе мүлде жоғалды.
17. Ортаазиялық тасбақалардың шағылысу кезеңі қашан басталады?
Ортаазиялық тасбақалардың шағылысу кезеңі көктемде, қысқы ұйқыдан оянғаннан кейін көп ұзамай басталады. Оның мерзімі аймаққа және ауа райы жағдайларына байланысты. Мысалы, Түрікменстанда шағылысу әдетте тасбақалар жер бетіне жаппай шыққаннан кейін 10–15 күн өткен соң басталады. Копетдаг тауларында алғашқы шағылысып жатқан жұптар 28 наурызда, ал соңғылары 25 мамырда байқалған, бірақ негізгі шағылысу белсенділігі сәуір айына сәйкес келген. Тіркелген 42 жұптың тек біреуі наурызда, 39-ы сәуірде, ал екеуі мамырда кездескен. Копетдаг пен Бадхыз-Қарабілде негізгі шағылысу кезеңінің ұзақтығы шамамен 30–35 күн болған.
Өзбекстанда радиобақылау әдісімен жүргізілген зерттеулер бойынша, ең қарқынды шағылысу кезеңі наурыздың соңынан сәуірдің ортасына дейін созылған. Оянғаннан кейінгі алғашқы төрт аптада аталықтар белсенді уақытының едәуір бөлігін аналықтарды іздеуге, оларға құда түсу әрекеттеріне және қарсыластарымен қақтығысуға жұмсаған.
Аталықтар қыстап шыққаннан кейін бірден ерекше белсенді болады. 1998 жылы Өзбекстанда жабайы тасбақаларға жүргізілген зерттеу наурыздың ортасында аталықтардың қанындағы тестостерон концентрациясы 52 нг/мл-ге жеткенін, ал сәуірде төмендегенін көрсетті. Наурыздың ортасынан сәуірдің ортасына дейін аталықтар белсенді уақытының шамамен 30%-ын шағылысу мінез-құлқына жұмсаған, ал аналықтарда бұл көрсеткіш небәрі 2% болған. Осы кезеңде аналықтар негізінен қоректеніп, жұмыртқа түзуге қажетті қор жинаған.
Сонымен бірге барлық ересек тасбақалар міндетті түрде жыл сайын көбейе бермейді. 1988 және 1990 жылдардың сәуір айларында Түрікменстанның бірнеше ауданында зерттеушілер 586 белсенді тасбақаны тіркеген, бірақ олардың арасында тек 28 шағылысып жатқан жұп болған — бұл кездескен дарақтардың шамамен 10%-ы. Көктем суық әрі жаңбырлы болғанда шағылысу белсенділігі айтарлықтай төмен болуы мүмкін.
Осылайша, ортаазиялық тасбақаға қысқа, бірақ қарқынды көктемгі шағылысу кезеңі тән. Негізгі шағылысу әдетте наурыз-сәуір айларында өтеді, дегенмен таралу аймағының кейбір бөліктерінде мамырға дейін жалғасады.
18. Аталықтар аналықтарға қалай құда түседі және неліктен бір-бірімен төбелеседі?
Ортаазиялық тасбақалардың шағылысу алдындағы мінез-құлқы өте қызу болуы мүмкін. Көктемде аталықтар аналықтарды белсенді іздейді, олардың соңынан қуады, иіскейді және бастарын жылдам изейді.
Иіс сезу қабілеті маңызды рөл атқарады. 1983 жылғы сәуірде Түрікменстанда жүргізілген тәжірибелерде аталықтар тасбақаның кәдімгі пластик үлгісіне қызығушылық танытпаған. Бірақ үлгіге аналықтың клоакалық бөлінділерін жаққанда, олар бастарын минутына 60 ретке дейін изеп, қозғалып тұрған үлгінің соңынан ерген.
Нағыз аналықты кездестіргенде аталық оны иіскейді, бүйірінен айналып өтеді, құйрық маңын зерттейді, содан кейін алдына шығып, басын минутына 100 ретке дейін жылдам изей бастайды. Егер аналық кетіп қалса, ол соңынан ереді. Аналық тоқтағанда, аталық алдыңғы аяқтарын оның сауытына қойып, көтеріліп, ақырын шиқылдаған дыбыс шығарады.
Аталықтардың арасында жиі нағыз жекпе-жектер болады. Олар бір-бірін аналықтан ығыстырады, сауыттарымен соқтығысады, қарсыласының аяқтары мен басын тістейді, ал кейде соқтығысқанда бір-бірін аударып та жібереді.
Мұндай мінез-құлық шағылысу мүмкіндігі үшін бәсекелестікпен байланысты. Аталықтардан айырмашылығы, зерттелген жағдайларда аналықтардың бір-бірімен агрессивті қақтығыстары байқалмаған.
19. Аналықтар жұмыртқаларын қашан және қайда салады?
Ортаазиялық тасбақалар жұмыртқаларын көктемде және жаздың басында салады, бірақ мерзімдері таралу аймағының әртүрлі бөліктерінде айтарлықтай ерекшеленеді. Түрікменстандағы Қарақұм құмды шөлінде жұмыртқа салу 11–20 сәуірден 20 мамырға дейін, Копетдаг таулары мен Бадхыз-Қарабіл қыраттарында мамырдың басынан маусымның басына дейін байқалған. Қырғызстанның Шу аңғарында жұмыртқа салу кезеңі ұзағырақ — мамырдың екінші онкүндігінен шілденің бірінші онкүндігіне дейін созылады. Өзбекстанда жұмыртқаны жаппай салу әдетте мамыр айына сәйкес келеді.
Аналықтар ұя шұңқырын қазуға болатын жұмсақ топырақты жерлерді таңдайды. Жұмыртқа ұялары салыстырмалы түрде тегіс жерлерден, тасбақалардың өздерінің уақытша індерінен, сондай-ақ құмтышқандар мен басқа ұсақ сүтқоректілердің пайдаланылып жүрген және тастап кеткен індерінен табылған.
Жұмыртқа салу қалай өтеді? Аналық алдыңғы аяқтарымен жерге тіреліп, артқы аяқтарын кезек-кезек қозғалтып, ұя шұңқырын қазады. Жарияланған далалық бақылаулар бойынша, қазуға 25–30 минут кетеді. Шұңқырдың тереңдігі 5–10 см және одан да көп болады; Қазақстандағы ортаазиялық тасбақа туралы сипаттамаларда 10–17 см тереңдік көрсетілген.
Қазуды аяқтаған соң аналық жұмыртқаларын бір-бірден, шамамен 2–3 минут аралықпен салады. Содан кейін жұмыртқаларды топырақпен көміп, артқы аяқтарымен нығыздайды. Ұяны дайындауды, жұмыртқа салуды және көмуді қоса алғанда, бүкіл процесс шамамен бір жарым сағатқа созылады.
Бір маусымда аналық бірнеше рет жұмыртқа салуы мүмкін. Алайда зерттеушілердің деректері әртүрлі: Түрікменстанның таулы популяциялары үшін екі рет жұмыртқа салу ең ықтимал деп есептеледі, ал ертеректегі әдебиеттерде екі-төрт рет жұмыртқа салу туралы айтылады. Жұмыртқа салу саны мекендеу жағдайлары мен көктемгі белсенділік кезеңінің ұзақтығына байланысты.
Жұмыртқа салғаннан кейін аналық ұяны қорғамайды және ұрпағына қамқорлық жасамайды. Жұмыртқалар жер астында қалады, ал ұрықтардың дамуы айналадағы топырақтың жылуы есебінен жүреді.
20. Тасбақа қанша жұмыртқа салады және олар қанша уақыт дамиды?
Ортаазиялық тасбақалар салыстырмалы түрде аз жұмыртқа салады. Олардың саны аналықтың жасы мен мөлшеріне, мекендеу жағдайларына және бір маусымдағы жұмыртқа салу санына байланысты.
Орталық Азияның таулы және тау етегіндегі аудандарында бір жұмыртқа тобында орта есеппен 2,7 жұмыртқа болады: Түрікменстанда — 2,6, Тәжікстанда — 3,2, Қырғызстанда — 2,6. Оңтүстік-Батыс Қарақұмда орташа саны 3,4 жұмыртқа болған. Әдебиеттерде Өзбекстанның Кенимех шөлінде 12–13 жұмыртқаға дейін жететін әдеттен тыс үлкен жұмыртқа топтары да сипатталған (Поляков, 1946), бірақ бұл рекордтық көрсеткіштер басқа еш жерде расталмаған.
Бір маусымда аналық бірнеше рет жұмыртқа салуы мүмкін. 1995–1999 жылдары Қызылқұмның орталық және оңтүстік бөліктерінде жүргізілген зерттеулер бір аналыққа бір маусымда 4-тен 13-ке дейін, орта есеппен 6,4 жұмыртқа келгенін көрсетті. Сонымен бірге зерттеушілердің көпшілігі бір маусымда екі рет жұмыртқа салынатынын көрсетеді, дегенмен кейбір ертеректегі еңбектерде үш-төрт рет салынатыны айтылады.
Ортаазиялық тасбақаның жұмыртқалары сопақ пішінді және қатты әкті қабықпен қапталған. Ташкент зоокешенінің фермасында жүргізілген он жылдық зерттеулердің нәтижелері бойынша, олардың ұзындығы 40–57 мм, ал массасы 15–35 г болған. Зерттелген іріктемелердің бірінде жұмыртқалардың орташа ұзындығы 46,5 мм, массасы 23,8 г болған.
Ұрықтардың дамуы шамамен екі жарым айдан үш жарым айға дейін созылады, бірақ мерзімі топырақ температурасы мен жергілікті жағдайларға байланысты. Ғылыми әдебиеттерде табиғи популяциялар үшін 80–110 күн көрсетілген. Копетдаг таулары мен Бадхыз-Қарабіл қыраттарында зерттеушілер бұл мерзімді 70–75 күн деп бағалаған. Әмударияның төменгі ағысынан алынған екі жұмыртқа тобын бақылағанда инкубация ұзақтығы 82–84 күн болған. Ташкент зоокешенінің фермасы жағдайында — 91–100 күн.
Әр жұмыртқадан тасбақа баласы шыға бермейді. 1995–1999 жылдары Өзбекстанның Науаи және Бұхара облыстарында жүргізілген зерттеулерде салынған жұмыртқалардың шамамен 60%-ынан жас тасбақалар шыққан. Қалған шамамен 40%-ы механикалық зақымдану немесе басқа жануарлардың жеп қоюы салдарынан жойылған. Зертханалық жағдайда Қызылқұмнан жиналған жұмыртқалардан тіршілікке қабілетті тасбақа балаларының шығу көрсеткіші 76% болған.
Осылайша, ересек аналық бір маусымда бірнеше жұмыртқа салса да, олардың бәрінен бірдей тіршілікке қабілетті ұрпақ пайда болмайды. Ал жұмыртқадан шыққан тасбақа балаларына табиғаттағы өмірінің алғашқы айларынан әлі аман өту керек.
21. Тасбақаның балалары қашан пайда болады және олар табиғатта қалай тіршілік етеді?
Ортаазиялық тасбақаның балалары жұмыртқадан көбіне тамыз-қыркүйек айларында, кейде одан да кеш шығады. Мерзімі аймаққа, жұмыртқаның қашан салынғанына және топырақ температурасына байланысты.
Жарияланған далалық бақылаулар бойынша, Өзбекстан мен Тәжікстанның оңтүстігінде алғашқы тасбақа балалары тамызда, Қырғызстанның Шу аңғарында 10 қыркүйекте байқалған, ал Түрікменстандағы Орталық Копетдаг тау етегінде 1983 жылғы 27 қыркүйекте жаңа туған тасбақа табылған.
Алайда жұмыртқадан шығу мен жер бетіне шығу — екі бөлек нәрсе. Көптеген тасбақа балалары бүкіл күз бен қысты жер астында өткізіп, жас өсімдіктер өсе бастаған келесі көктемде ғана жер бетіне шығады.
Жаңа туған тасбақалар өте кішкентай болады. Копетдагта жүргізілген далалық зерттеулерде сауытының ұзындығы 40–42,5 мм, массасы 8,1–9,1 г болатын тасбақа балалары кездескен. Ташкент зоокешенінде жұмыртқадан шыққан тасбақалардың сауыт ұзындығы 30–53 мм (орта есеппен 44,3 мм), ал массасы 10,3–26,7 г (орта есеппен 21,4 г) болған. Бұл көрсеткіштер әртүрлі жағдайларда алынған және барлық табиғи популяциялар үшін бірыңғай норма болып саналмайды.
Тасбақалардың бір бөлігі жер бетіне шықпай тұрып-ақ қырылады. Салынған жұмыртқалардың бәрінен тасбақа балалары шықпайды. Өзбекстандағы зерттеулер бойынша, эмбриондардың өлім-жітімі шамамен 25% деп бағаланған. 1995–1999 жылдары Қызылқұмда жиналған басқа далалық зерттеу материалында жұмыртқалардың шамамен 40%-ы механикалық зақымданудан және басқа жануарлардың жеп қоюынан жойылған. Бұлар әртүрлі зерттеулердің нәтижелері, сондықтан бұл көрсеткіштерді қосуға болмайды.
Қолайсыз температуралық жағдайлар да дамып жатқан ұрықтар мен жас тасбақаларға қауіп төндіруі мүмкін. Алғашқы қыстауын жер астында өткізетін тасбақа балалары үшін панасының тереңдігі жеткіліксіз болған жағдайда қатты аяз қауіпті болуы ықтимал. Алайда табиғи жағдайда ортаазиялық тасбақалардың дәл аяздан қырылу үлесі әлі анықталмаған. Сонымен бірге жаңа туған тасбақалардың жер астында қыстауы — бұл түрдің тіршілік цикліне тән қалыпты ерекшелік.
Тасбақа балалары өмірінің алғашқы күндерінен бастап өз бетімен тіршілік етеді. Аналықтар жұмыртқа ұясын қорғамайды және ұрпағына қамқорлық жасамайды. Жас тасбақалар қорек пен пананы өздері іздейді. Олардың кішкентай болуы және сауытының әлі жеткілікті қатаймауы оларды жыртқыштар алдында ерекше осал етеді. Түлкілер, варандар, қарғалар және басқа жануарлар қауіп төндіреді.
Табиғатта жас тасбақалардың аз ғана бөлігі тірі қалады. Өзбекстанның 2025 жылы CITES Тұрақты комитетіне ұсынған есебінде жас ортаазиялық тасбақалардың тірі қалу көрсеткіші небәрі 1–3% деп бағаланған. Алайда құжатта бұл көрсеткіштің қандай кезеңге есептелгені нақтыланбаған, сондықтан оны жыныстық жетілу жасына дейін тірі қалатын тасбақалардың пайызы деп автоматты түрде түсіндіруге болмайды.
Қазақстандағы зерттеулер (2024) де өмірінің алғашқы жылдарында өлім-жітімнің жоғары екенін көрсетеді: зерттелген популяциялардағы жыныстық жетілмеген тасбақалардың арасында үш жастан асқан дарақтар басым болған. Авторлар тірі қалудың нақты пайызын келтірмейді. Сонымен қатар Қазақстандағы ортаазиялық тасбақалардың жарақаттануын зерттеу жас жануарлар сауытының қорғаныш қасиеттері біртіндеп, шамамен 6–8 жасқа дейін қалыптасатынын көрсетеді.
Ұрпақтың бір бөлігінің табиғи себептерден қырылуы — табиғаттағы қалыпты құбылыс. Бірақ тасбақаларды жаппай аулау және олардың мекендеу орындарын жою табиғи өлім-жітімге қосымша шығын әкеледі. Тасбақалар жер жырту кезінде және ауыл шаруашылығы техникасының дөңгелектерінің астында қырылады, оларды сату және үйде ұстау үшін табиғаттан аулап алады.
Бұл жас дарақтарының тірі қалу көрсеткіші төмен және жыныстық жетілуі кеш болатын түр үшін ерекше қауіпті. Табиғаттан алынған әрбір ересек аналық — бір тасбақаның ғана жоғалуы емес, сонымен бірге оның көптеген жылдар бойы дүниеге әкеле алатын болашақ ұрпағының да жоғалуы.
5-бөлім. Өсуі, жасы және ағзасының ерекшеліктері
22. Ортаазиялық тасбақалар қанша жыл өмір сүреді?
Ортаазиялық тасбақалар — ұзақ өмір сүретін жануарлар. Олар 40–50 жыл, мүмкін одан да ұзақ өмір сүре алады, дегенмен бұл түрдің ең жоғары өмір сүру ұзақтығы әлі нақты анықталмаған.
1985 жылғы ғылыми шолуда кеңестік зерттеушілердің бағалаулары келтірілген: аталықтардың орташа өмір сүру ұзақтығы шамамен 21 жыл, аналықтардікі 25 жыл болған, ал кейбір аналықтар 30 жасқа жеткен. Алайда шолу авторы бұл сандардың сенімділігіне күмән келтірген, өйткені жануарлардың жасын негізінен сауытындағы өсу сақиналары бойынша анықтаған.
Әлдеқайда ұзақ өмір сүру мысалдары да бар. 2022 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік Дарвин музейі бір отбасында 37 жыл өмір сүрген ортаазиялық тасбақа туралы хабарлаған, оның үстіне ол бұл отбасына ересек күйінде келген. Оның жалпы жасы шамамен 50 жыл деп бағаланған. Ташкент хайуанаттар бағы да бұл түрдің өмір сүру ұзақтығын 50 жылға дейін деп көрсетеді. Сонымен бірге Норвегияның VKM комитетінің ғылыми бағалауында (2024) әлдеқайда кең аралық — 50–150 жыл келтірілген. Алайда тексерілген материалдарда жасы 100–150 жыл екені сенімді түрде анықталған ортаазиялық тасбақалар туралы нанымды деректер жоқ.
Ал тасбақаның жасын ағаштың жасын анықтағандай, сауытындағы сақиналарды санап білуге бола ма?
Сауыттың мүйізді қалқаншаларында шынымен де өсу сызықтары пайда болады. Олар маусымдық белсенділікке, қоректенуге және қоршаған орта жағдайларына байланысты өсу мен оның баяулау кезеңдерінің алмасуын көрсетеді. Алайда бір сақина міндетті түрде бір жылға сәйкес келмейді.
Жас тасбақаларда сақиналар әдетте анығырақ көрінеді. 1985 жылғы шолуда олардың көмегімен өмірінің алғашқы 10–15 жылында жасын шамамен бағалауға болады деген болжам айтылған. Бірақ тасбақа есейген сайын сақиналар бір-біріне жақындайды, қажалады және нашар ажыратылатын болады. Ортаазиялық тасбақада бұл оның ін қазып тіршілік етуіне байланысты әсіресе айқын байқалады.
Кейінгі зерттеулер сақиналарды санау тіпті салыстырмалы түрде жас жануарлардың өзінде елеулі қателіктерге әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Сондықтан ересек ортаазиялық тасбақаның нақты жасын сауытының сыртқы көрінісі бойынша анықтау мүмкін емес.
Жасын білудің ең сенімді тәсілі — нақты бір тасбақаны туған сәтінен бастап бақылау, мысалы, жануарларды жеке таңбалау арқылы жүргізілетін көпжылдық ғылыми мониторинг барысында.
Ересек тасбақалардың ұзақ өмір сүруі популяцияларды сақтау үшін орасан зор маңызға ие. Олар жыныстық жетілуге көп жылдан кейін ғана жетеді, есесіне ересек аналық ондаған жыл бойы көбеюге қабілетті болуы мүмкін. Сондықтан бір ересек тасбақаны аулау жануардың өзін ғана емес, оның болашақ ұрпағын да жоғалту дегенді білдіреді.
23. Тасбақалар қаншалықты тез өседі және қашан ересек болады?
Ортаазиялық тасбақалар баяу өседі. Табиғатта аталықтар әдетте 9–14 жаста, ал аналықтар 12–15 жаста, кейде одан да кеш жыныстық жетілуге жетеді. Бұл мерзімдер климаттық жағдайларға, қоректің қолжетімділігіне және жыл сайынғы белсенді кезеңнің ұзақтығына байланысты.
Жаңа туған тасбақалардың сауыт ұзындығы шамамен 3–5 см болады. Табиғи жағдайда сауыт ұзындығының 6–6,5 см-ге жетуіне 3–4 жыл қажет болуы мүмкін. Бұл Орталық Азия шөлдерінде тасбақалардың жылына бірнеше ай ғана белсенді қоректеніп, өсетінімен, ал қалған уақытын жер астында өткізетінімен байланысты.
Тасбақалар қашан жыныстық жетілуге жетеді? Таралу аймағының әртүрлі бөліктерінде жүргізілген зерттеулер айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетеді:
Қазақстан, Шыңғылды ауданы (Оңтүстік Балқаш маңы): аталықтар 11–12 жаста, сауыт ұзындығы 112–117 мм және массасы 380–480 г болғанда көбейе бастаған; аналықтар — 13–14 жаста, сауыт ұзындығы 134–139 мм және массасы 560–620 г болғанда.
Түрікменстан, Копетдаг: аталықтар шамамен өмірінің 10-жылында, ал аналықтар 12-жылында жыныстық жетілуге жеткен.
Қырғызстан, таулы аудандар: аталықтар — 9–11 жаста, аналықтар — 13–14 жаста.
Тәжікстан, Пяндж маңы: аналықтар — 15 жастан ерте емес.
Сонымен бірге тасбақаның мөлшері оның жасын дәл анықтауға мүмкіндік бермейді. Бір жастағы жануарлар мекендеу және қоректену жағдайларына байланысты көлемі жағынан айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.
Жағдайлардың өсуге қаншалықты күшті әсер ететінін Ташкент зоокешенінде жүргізілген зерттеулер көрсетті. Питомникте тасбақалар қорекпен қамтамасыз етіліп, қысқы ұйқыға жатқызылмаған жағдайда, жас тасбақалардың сауыт ұзындығы айына 2–5 мм-ге артқан. Сегіз айға толғанда олардың сауытының ұзындығы орта есеппен 65 мм-ге жеткен — табиғатта бұл мөлшер шамамен 3–4 жастағы тасбақаларға тән.
2002 жылғы тамызда питомникте туған 34 тасбақаны алты жыл бойы бақылау нәтижелері ерекше қызығушылық тудырады. Оларда алғашқы шағылысу әрекеттері 2,5–3 жаста, сауыт ұзындығы 90–110 мм және массасы шамамен 250 г болғанда-ақ байқалған. Бес жасқа қарай аналықтардың сауыт ұзындығы шамамен 200 мм-ге, массасы 1000 г-ға, ал аталықтардың сауыт ұзындығы 150 мм-ге, массасы 750 г-ға жеткен.
Бес жасында жеті аналық жұмыртқа сала бастаған: зерттеушілер барлығы 30 жұмыртқа алған, әр аналық бірден алтыға дейін жұмыртқа салған. Алайда инкубация кезінде жұмыртқалардың ешқайсысынан тасбақа балалары шықпаған. Осылайша, шағылысу мінез-құлқының ерте пайда болуы және тіпті жұмыртқа салудың өзі әлі сәтті көбеюді білдірмейді.
Бұл бақылаулар өсу жылдамдығының ұстау жағдайларына қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді. Табиғатта тасбақаның ересек болып қалыптасуына он жылдан астам уақыт кетеді, сондықтан ересек жануарларды жаппай аулау ерекше қауіпті: олардың орнын жаңа жыныстық жетілген дарақтардың басуы үшін популяцияға көп уақыт қажет.
24. Аталық тасбақаны аналықтан қалай ажыратуға болады?
Ересек ортаазиялық тасбақалардың аталықтары мен аналықтары дене мөлшері, сауыты мен құйрығының пішіні бойынша ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтар жыныстық диморфизм деп аталады.
Аналықтар әдетте аталықтарға қарағанда ірі әрі салмақты болады. Олардың сауыты кеңірек, ал денесі ауырлау. Бұл, соның ішінде, дамып келе жатқан жұмыртқаларды денесінде орналастыру қажеттілігімен байланысты. Өзбекстандағы табиғи популяцияларда 800-ден астам тасбақаны қамтыған зерттеулер аналықтардың сауыты салыстырмалы түрде кеңірек әрі ауырлау болатынын, ал аталықтардың жеңілірек, аяқ-қолдары салыстырмалы түрде ұзынырақ және жылдамырақ қозғалатынын анықтаған.
Ең айқын сыртқы белгі — құйрық. Аталықтардың құйрығы ұзынырақ әрі жуандау, ал аналықтардікі едәуір қысқа. Ересек аталықтардың құйрығы көбіне бір жағына қарай бұрылып тұрады. Клоаканың — зәр шығару, ас қорыту және жыныс жүйелеріне ортақ саңылаудың — орналасуы да ерекшеленеді. Аталықтарда ол құйрықтың түбінен алысырақ, ұшына жақынырақ, ал аналықтарда түбіне жақынырақ орналасады. Клоака саңылауының пішіні де әртүрлі: аналықтарда ол әдетте жұлдыз тәрізді, ал аталықтарда бойлық саңылау (жолақ) түрінде болады.
Сауыттың төменгі бөлігі — пластрон да ерекшеленеді. Аталықтарда оның артқы бөлігі әдетте ойыс болады, бұл шағылысу кезінде аналықтың сауытында ұсталып тұруға көмектеседі. Аналықтарда пластрон жалпағырақ.
Өзбекстандағы тасбақаларды зерттеу барысында олардың қозғалу қабілетіндегі айырмашылықтар да анықталған. Аталықтар жылдамырақ қозғалып, шалқасынан аударылып қалған жағдайда қайтадан аяқтарына тұруға жақсырақ бейім болған. Бұл әсіресе шағылысу кезіндегі жекпе-жектерде маңызды: қарсыластар бір-бірін жиі аударып тастайды, ал жеңілген аталық қызып кету және жыртқыштардың шабуылына ұшырау қаупіне тап болады.
Алайда кішкентай тасбақалардың жынысын сыртқы белгілері бойынша анықтау іс жүзінде мүмкін емес. Сауыт пішіні мен құйрық ұзындығындағы тән айырмашылықтар шамамен 6–7 жаста, кейде одан да кеш байқала бастайды. Ал жыныстық жетілу жасы әдетте бұдан жоғары: аталықтар шамамен 9–10 жаста, аналықтар 13–14 жаста жыныстық жетілуге жетеді, дегенмен бұл мерзімдер популяциялар арасында ерекшеленеді.
Сондықтан ересек тасбақаның жынысын анықтау үшін бірден бірнеше белгіні — құйрықтың ұзындығын, клоаканың орналасуын, пластронның пішінін және дене мөлшерін — бағалаған дұрыс. Тек сауыттың мөлшеріне қарап аталықты аналықтан сенімді түрде ажырату мүмкін емес.
6-бөлім. Мінез-құлқы және тіршілік салты
25. Ортаазиялық тасбақалар жеке өмір сүре ме, әлде топ болып тіршілік ете ме?
Ортаазиялық тасбақалар негізінен жеке тіршілік етеді. Олар тұрақты отбасылар немесе ұйымдасқан топтар құрмайды. Алайда бұл тасбақалар бір-бірінен қашқақтайды немесе өзара мүлде әрекеттеспейді дегенді білдірмейді.
Табиғатта салыстырмалы түрде шағын аумақта кейде ондаған тасбақа кездеседі. Мысалы, Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген зерттеулерде Бондаренко және оның бірлескен авторлары (2008) Арыс массивіндегі үлкен сайдың беткейінде тасбақалардың тығыздығы гектарына 29,3 дараққа жеткенін, ал тегіс учаскелерде небәрі 1,1 дарақ болғанын анықтаған.
Оңтүстік Өзбекстанда Бондаренко мен Перегонцев (2006) кейбір сай беткейлерінде гектарына 34,1–60,8 тасбақа тіркеген, ал тегіс учаскелерде тығыздық гектарына 1,7 ± 0,9 дарақ болған. Мұндай шоғырлану ең алдымен мекендеу жағдайларымен: азықтық өсімдіктердің, қолайлы топырақ пен паналардың, соның ішінде үлкен құмтышқандар індерінің болуымен байланысты.
Бірақ тасбақалар жеке тіршілік етсе, көршілеріне қалай қарайды?
Кеңістіктегі мінез-құлқын зерттеу тасбақалардың бір-бірімен қабаттасуы мүмкін жеке мекендеу учаскелерін пайдаланатынын көрсетті. Бұл бірнеше жануардың бір аумақта қоректеніп, паналай алатынын, бірақ тұрақты топ құрмайтынын білдіреді.
Әсіресе көбею кезеңіндегі аталықтардың мінез-құлқын бақылау қызықты.
1997–1998 жылдары Фредерик Лагард жетекшілік еткен халықаралық зерттеушілер тобы Өзбекстанда 36 ересек тасбақаны — 17 аталық пен 19 аналықты — радиотаратқыштардың көмегімен бақылаған. Шағылысу кезеңінде аталықтар тәулігіне орта есеппен 159,7 м, ал аналықтар 79,8 м қозғалғаны анықталған. Бұл ретте пайдаланылатын жеке учаскелердің орташа ауданы аталықтарда 24 га, аналықтарда 57 га болған.
Зерттеушілер шағылысу кезеңінде аталықтар аналықтарды іздеп қана қоймай, белгілі бір аумақты белсенді түрде аралап, қорғайды деп болжаған. Қарсыластарымен кездескенде олар сауыттарымен итерісіп, тістесіп, бір-бірін аударуға тырысуы мүмкін.
Алайда аталықтардың аумақтық мінез-құлқын зерттеушілер әртүрлі түсіндіреді. Д. А. Бондаренконың (2021) шолуында, соның ішінде Панов пен Галиченконың (1980) бақылауларын қорытындылай отырып, тасбақалардың жеке учаскелері қабаттасатыны, дарақтар арасында тұрақты байланыстар болмайтыны, ал аталықтардың қақтығыстары негізінен аналықтар үшін бәсекелестікпен байланысты екені атап көрсетілген. Бұған қарағанда, Lagarde және оның бірлескен авторлары (2003) аталықтардың дәл көбею кезеңінде аумақты қорғауы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
Шағылысудан кейін аталық пен аналық тұрақты жұп құрмайды. Аналық жұмыртқаларын өздігінен салады және ұрпағына қамқорлық жасамайды. Жұмыртқадан шыққан тасбақа балалары да өз бетінше тіршілік етеді.
Осылайша, бір учаскеде тасбақалардың шоғырлануы олардың колония немесе әлеуметтік топ құрғанын білдірмейді. Ортаазиялық тасбақалар негізінен жеке тіршілік етеді, бірақ бір-бірімен, әсіресе шағылысу кезеңінде, өзара әрекеттеседі.
26. Тасбақалар табиғатта қаншалықты алысқа қозғалады?
Ортаазиялық тасбақалар баяу қозғалатын сияқты көрінеді, бірақ бір күнде жүздеген метр жүріп өте алады. Анықтамалық әдебиеттерде ортаазиялық тасбақаның бір күнде 120 м-ден 2 км-ге дейін жүре алатыны туралы мәлімет кездеседі. Олар қорек, қолайлы паналар, көбею үшін жұп және жұмыртқа салатын орындар іздеп қозғалады.
Тасбақа бір күнде қаншалықты алысқа кетеді?
1997–1998 жылдары Фредерик Лагард жетекшілік еткен халықаралық зерттеушілер тобы Өзбекстандағы Қызылқұм шөліне жақын орналасқан «Джейран» экоорталығында ортаазиялық тасбақалардың қозғалысын зерттеген. Ғалымдар 36 ересек жануардың — 17 аталық пен 19 аналықтың — сауытына радиотаратқыштар бекітіп, көктемгі маусым бойы олардың орналасқан жерін бақылаған.
Қозғалу қашықтығы жынысына және жыл мезгіліне байланысты екені анықталған:
Шағылысу кезеңінде аталықтар тәулігіне орта есеппен 159,7 ± 40,1 м, ал аналықтар 79,8 ± 74,5 м қозғалған.
Шағылысу кезеңі аяқталғаннан кейін аталықтардың тәуліктік қозғалысы 66,6 ± 27,5 м-ге дейін қысқарған, ал аналықтарда 70,9 ± 15,4 м болған.
Осылайша, көктемде аталықтар аналықтарды іздеп, олардан шамамен екі есе алысқа қозғалған. Кейінірек бұл айырмашылық іс жүзінде жойылған.
Бұл ретте зерттеушілер жануарлар анықталған бірізді нүктелердің арасындағы қашықтықты өлшеген, олардың ирелеңдеген жолының толық ұзындығын емес. Сондықтан тасбақалар іс жүзінде келтірілген сандардан көбірек қашықтық жүрген.
Бір тасбақа қандай аумақты пайдаланады?
Радиотелеметрия тағы бір қызықты ерекшелікті анықтауға мүмкіндік берген: аналықтар аталықтарға қарағанда әлдеқайда кең аумақтарды пайдаланған.
Бір маусымдағы жеке мекендеу учаскесінің орташа ауданы:
• Аталықтарда — 24 ± 15 га.
• Аналықтарда — 57 ± 53 га.
Қызықты айырмашылық байқалады: көбею кезеңінде аталықтар бір күнде көбірек қашықтық жүргенімен, көлемі шағындау аумақта қозғалған. Олар аналықтарды іздеп, салыстырмалы түрде шағын учаскені қайта-қайта аралаған. Ал аналықтар кең аумақта үлкен ілмектер жасап, белгілі бір бағытпен қозғалған.
Жеке мекендеу учаскесі — тасбақаның міндетті түрде басқа дарақтардан қорғайтын аумағы емес. Бұл — жануар белгілі бір уақыт ішінде пайдаланатын кеңістік. Әртүрлі тасбақалардың учаскелері бір-бірімен қабаттасуы мүмкін.
Бұл тасбақаларды сақтау үшін неліктен маңызды?
Тасбақаға оны бір рет кездестірген шағын жер телімі ғана жеткіліксіз. Маусым бойы ол қоректену учаскелері, паналар және көбею орындары арасында қозғалып, әлдеқайда үлкен аумақты пайдалануы мүмкін.
Сондықтан жер жырту, құрылыс жүргізу және жануарларды көшіру кезінде олардың табылған жерлерін ғана емес, айналасындағы мекендеу орындарының қолжетімділігін де ескеру қажет. Тасбақаларды көршілес учаскеге көшірудің өзі олардың сол жерде сәтті тіршілік ете алатынына кепілдік бермейді.
27. Тасбақалар бір-бірін тани ма және қалай қарым-қатынас жасайды?
Ортаазиялық тасбақалар тұрақты әлеуметтік топтар құрмайды, бірақ бұл олардың басқа тасбақаларды байқамайтынын білдірмейді. Олар иістерді, қозғалыстарды және жанасуды сезеді, ал көбею кезеңінде мінез-құлық сигналдарының тұтас жиынтығын пайдаланады.
Қарым-қатынаста иіс сезу қабілеті ерекше маңызды рөл атқарады. Мұны 1983 жылғы сәуірде Түрікменстанда ортаазиялық тасбақалардың мінез-құлқын зерттеген кеңестік зоолог В. П. Бойко көрсеткен.
Зерттеуші аталықтарға тасбақаның пластик үлгісін ұсынған. Бастапқыда жануарлар оған қызығушылық танытпаған: үлгіні қозғалтқанның өзінде бұрылып, кетіп қалған. Бірақ үлгіге аналықтың клоакалық бөлінділерін жаққан кезде олардың мінез-құлқы күрт өзгерген. Аталықтар бастарын жылдам изей бастаған — минутына 60 қозғалысқа дейін. Үлгі қозғалғанда олар оның соңынан ерген, үлгі тоқтағанда бірге тоқтаған және ол қайта қозғалғанда тағы да қуа бастаған.
Бұл тәжірибе аналықтың иісі нағыз тасбақа болмаған жағдайда да аталықтың өзіне тән шағылысу мінез-құлқын тудыра алатынын көрсетті.
Тасбақалар кездескенде қалай қарым-қатынас жасайды?
Бойко қоршаудағы тасбақалардың шағылысу алдындағы мінез-құлқының ретін егжей-тегжейлі сипаттаған:
Кездескенде тасбақалар бір-бірін иіскеп, бастары мен алдыңғы аяқтарын үйлесімді түрде минутына 40 қозғалысқа дейін қозғаған.
Аталық аналықты бүйірінен айналып өтіп, басын оның сауытының жиегінің астына сұғып, құйрық маңын иіскеген.
Содан кейін аналықтың алдына шығып, басын минутына 100 ретке дейін жылдам изей бастаған.
Аналық бұрылып, кетіп қалған кезде аталық оны бірнеше сантиметр қашықтықтан қуған.
Аналықтың сауытына шығуға әрекеттенгенде аталық ақырын шиқылдаған дыбыс шығарған.
Осылайша, тасбақалар иістерді ғана емес, бас қозғалыстарын, жанасуды, дене қалпын және дыбыстарды да пайдаланады.
Ал олар бұрыннан таныс нақты тасбақаларды тани ала ма?
Бұл сұрақтың жауабы әзірге онша анық емес. Бойконың зерттеуі аталықтардың аналықтардың химиялық сигналдарына жауап беретінін дәлелдегенімен, олардың бір таныс тасбақаны екіншісінен ажырата алатынын тексермеген.
Алайда құрлық тасбақаларының басқа түрлерімен жүргізілген тәжірибелер мұндай қабілеттің болуы мүмкін екенін көрсетті.
2018 жылғы зерттеуде ғалымдар жақында ғана жұмыртқадан шыққан екі түрдің — Testudo graeca және Testudo marginata — 26 тасбақа баласын бақылаған. Оларды жұппен өсіріп, кейін таныс немесе бейтаныс тасбақамен бірге бұрын көрмеген кеңістікке орналастырған.
Таныс дарақпен кездескенде тасбақа балалары кездейсоқ қозғалыстар кезінде күтілетіндей арақашықтықты шамамен сақтаған. Ал бейтаныс тасбақаны алдымен зерттеп, содан кейін одан алысырақ жүруге тырысқан. Бұл олардың ерте жастан-ақ таныс және бейтаныс дарақтарды ажырата алатынын көрсетеді.
Бірақ 2026 жылы жарияланған басқа түрдің — Testudo hermanni — ересек тасбақаларына жүргізілген зерттеу нәтижелері күрделірек болған. Екі ай бірге ұсталғаннан кейін жануарлар таныс және бейтаныс дарақтарға қатысты мінез-құлқында елеулі айырмашылықтар көрсетпеген. Есесіне жыныстардың мінез-құлқы айқын ерекшеленген: аталықтар жиірек жақындасып, агрессия танытқан, ал аналықтар алғашқы байланыстан кейін алыстауды жөн көрген.
Сондықтан ортаазиялық тасбақалар бір-бірін жеке дарақ ретінде таниды немесе нақты көршілерін есте сақтайды деп әзірге сенімді түрде айтуға болмайды. Ол үшін дәл Testudo horsfieldii түрімен арнайы тәжірибелер жүргізу қажет.
Дегенмен зерттеулер олардың қарым-қатынасы баяу қозғалатын жануарды сырттай бақылағанда көрінетіннен әлдеқайда алуан түрлі екенін көрсетіп отыр. Әсіресе тасбақалардың көбею кезеңінде пайдаланатын иістер, қозғалыстар және жанасулардан тұратын күрделі қарым-қатынас тілі жақсы зерттелген.
7-бөлім. Тасбақалар және шөлдің басқа мекендеушілері
28. Тасбақалар табиғатта не үшін қажет?
Ортаазиялық тасбақалар — шөлдер мен шөлейттердің жай ғана мекендеушілері емес. Олар табиғи экожүйелердің тіршілігіне қатысады және өсімдіктер мен жануарлардың көптеген басқа түрлерімен байланысты.
Тасбақалар өсімдіктерге әсер етеді. Ортаазиялық тасбақаның қоректенуін ғылыми зерттеу барысында ол жейтін өсімдіктердің 182 түрі тіркелген. Олардың арасында айқышгүлділер, бұршақ тұқымдастар, астық тұқымдастар және көкнәр тұқымдастар өкілдері бар. Әртүрлі өсімдіктер мен олардың бөліктерін жей отырып, тасбақалар өсімдік заттарының айналымына қатысады. Қорытылмаған қорек қалдықтарымен бірге топыраққа қоректік заттар мен өсімдік тұқымдары қайта оралады.
Тасбақалар тек өсімдіктермен ғана қоректенбейді. Олардың рационында жануар текті қорек те кездеседі, соның ішінде жәндіктер, есекқұрттар және өлекселер бар. Шегірткелерді жеу жағдайлары да белгілі. Әрине, тасбақалар шегірткелердің жаппай көбеюін тоқтата алмайды, бірақ басқа жануарлармен қатар осы жәндіктердің санын реттеуге қатысады.
Тасбақалардың өздері де басқа жануарларға қорек болады. Тасбақалар шөл экожүйелерінің қоректік тізбектерінің бір бөлігі болып табылады. Тасбақа мекендейтін экожүйелердегі барлық жыртқыштар белгілі бір дәрежеде тасбақалармен қоректенеді: олардың кейбірі үшін тасбақалар маңызды қорек көзі болса, басқалары үшін қосымша немесе кездейсоқ қорек болып саналады. Зоолог Д. А. Бондаренконың зерттеулері бойынша, тасбақалар омыртқалы жануарлардың 35 түрінің рационына кіреді: бауырымен жорғалаушылардың 3 түрі, құстардың 19 түрі және сүтқоректілердің 13 түрі. Олардың қатарында бүркіт, жұртшы, қарақұс, дала қыраны, шөл құзғыны, түлкі, қарсақ, қасқыр, шибөрі және басқалары бар. Әсіресе сұр варанға қатысты көрсеткіш әсерлі: зерттелген асқазандардың 46%-ынан тасбақа қалдықтары табылған.
Тасбақалармен қоректенетін жануарлардың арасында Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сирек түрлер де бар, соның ішінде бүркіт, сұр варан және балжегіш.
Табиғат осылай құрылған: тасбақа — қоректік тізбектің бір бөлігі, сондықтан тасбақаларды сақтай отырып, біз басқа жануарларды да сақтауға көмектесеміз. Бұл шөл экожүйелерінің мекендеушілері бір-бірімен қаншалықты тығыз байланысты екенін көрсететін тағы бір мысал.
Тасбақалар топырақпен тығыз байланысты. Ортаазиялық тасбақа жылдың едәуір бөлігін жер астында өткізеді. Ол жазғы ыстықтан паналап, жылдың суық мезгілін өткізетін індер қазады. Ін қазу кезінде тасбақалар топырақты жылжытып, шағын учаскелерде оның құрылымын өзгертеді. Бұл індерде басқа ұсақ жануарлар аптап ыстықта немесе жаңбыр кезінде паналайды.
Табиғатта «артық» жануарлар болмайтынын түсіну маңызды. Әрбір түр мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан күрделі байланыстар жүйесінде өз орнын алады. Бір түрдің жойылуы басқаларына әсер етуі мүмкін, бірақ оның салдары әрдайым бірден байқала бермейді. Бұл әсіресе ортаазиялық тасбақа сияқты экожүйеде кең таралған түрге қатысты.
Тасбақаларды қорғау арқылы біз бір ғана түрден әлдеқайда көп нәрсені сақтаймыз. Тасбақа табиғи өсімдіктерсіз, қолайлы топырақсыз, маусымдық паналарсыз және жеткілікті үлкен аумақсыз тіршілік ете алмайды. Сондықтан біздің жұмысымыз жекелеген жануарларды құтқарумен ғана шектелмейді, сонымен қатар Қазақстанның шөлдері мен шөлейттерін — тасбақалар мен көптеген басқа түрлердің табиғи мекенін қорғауға бағытталған.
29. Ортаазиялық тасбақаларды қандай жануарлар аулайды?
Тасбақаның қатты сауыты оны жауларынан сенімді қорғайтын сияқты көрінеді. Бірақ табиғатта ортаазиялық тасбақаның жаулары аз емес, олардың кейбірі тіпті ірі ересек дарақтарды да аулай алады.
Зоолог Д. А. Бондаренко 97 ғылыми дереккөзге және өзінің бақылауларына негізделген арнайы зерттеуінде (2013) ортаазиялық тасбақа омыртқалы жануарлардың 35 түрінің рационына кіретінін анықтаған: бауырымен жорғалаушылардың 3 түрі, құстардың 19 түрі және сүтқоректілердің 13 түрі. Алайда олардың көпшілігі үшін тасбақа — кездейсоқ олжа ғана. Оның популяцияларына ең көп әсер ететін жыртқыштар — сұр варан, түлкі, бүркіт және кейбір жерлерде шөл құзғыны.
Сұр варан — жас тасбақалардың негізгі жауларының бірі. Ол көбіне бір жастан бес жасқа дейінгі тасбақаларды жейді, бірақ ірі варандар сауыт ұзындығы 13–14 см болатын тасбақаларды да жұта алады. Өзбекстан мен Түрікменстаннан алынған, ішінде қорегі бар 80 варан асқазанын талдау олардың 46%-ында тасбақа қалдықтары кездескенін көрсетті. Варандар тасбақалардың ұяларын да бұзып, жұмыртқаларын жейді.
Бүркіт тіпті ірі ересек тасбақаларды да аулай алады. Ол олжасын аспанға көтеріп, қатты жерге тастап, сауытын сындырады. Өзбекстанның Орталық Қызылқұмында бүркіттердің балапандарына күніне бірнеше тасбақа әкелгені байқалған. Балапандары шыққаннан кейінгі 20 күн ішінде бір жұп бүркіт ұясына 70 тасбақа, екі кекілік және екі құм қоянын әкелген.
Қазақстанда Арал-Каспий өңіріндегі бүркіттердің қоректенуін зерттегенде, тексерілген 12 ұяның тоғызынан ортаазиялық тасбақалардың қалдықтары табылған. Олар анықталған 420 қорек нысанының 115-ін (27,4%) құраған.
Түлкілер жас және ересек тасбақаларды жейді, кейде олардың аяқтарын жұлып алады, сондай-ақ жұмыртқа ұяларын қазып ашады. Қызылқұмның кейбір аудандарында тасбақалар түлкілердің зерттелген қорек қалдықтарының 35%-ына дейін құраған. Қасқырлар, шибөрілер және қарсақтар да тасбақалармен қоректенеді, бірақ әдетте олар рационының шағын бөлігін ғана құрайды.
Сауыты әлі жеткілікті қатаймаған кішкентай тасбақалар әсіресе осал. Оларды әртүрлі құстар, сүтқоректілер және бауырымен жорғалаушылар, соның ішінде жыландар — ортаазиялық кобра мен гюрза аулайды. Жұмыртқа ұяларын варандар, түлкілер және құлақты кірпілер бұзуы мүмкін.
Құзғындар тасбақалар үшін қаншалықты қауіпті?
1983 жылы қазақстандық зоолог Р. А. Кубыкин Оңтүстік Балқаш маңында, Қараой ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 58 км жерде орналасқан шөл құзғынының ұясын зерттеген. Ұяның айналасында одан 30–80 м қашықтықта орналасқан олжаны бөлшектейтін 11 орын болған.
Ғалым бір жастан бес жасқа дейінгі 210 жас тасбақаның қалдықтарын, сондай-ақ 112 жұмыртқаның қабығын тапқан. Ауланған тасбақалардың арасында екі жастағылар (81 дарақ немесе 38,6%) және бір жастағылар (70 дарақ немесе 33,3%) басым болған. Құзғындар тасбақалардың ішкі мүшелерін алу үшін сауыттарын сындырып немесе шоқып тескен.
Бұл ерекше жағдай болған: шөл құзғындарының бәрі бірдей тасбақаларды аулауға маманданбаған. Бірақ ол жекелеген жыртқыштардың шағын аумақтағы жас тасбақаларға әсері қаншалықты күшті болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Неліктен жас тасбақаларға өсімдік жамылғысы әсіресе қажет?
Жыртқыштардың өздері ғана емес, мекендеу орындарының жағдайы да маңызды рөл атқарады. Малдың шамадан тыс жайылуынан шөп жамылғысы жойылған жерлерде кішкентай тасбақалардың жасырынуы қиындайды. Бондаренко (2013) Зеравшан жотасының тау етегіндегі қатты тозған жайылымдарды мысалға келтіреді: 2001 жылғы сәуірде сол жерде кездескен тасбақалардың 95%-ы жыныстық жетілген дарақтар болған. Ал жусан және басқа да аласа бұталы өсімдіктер жақсы дамыған учаскеде 2000 жылғы сәуірде тасбақалардың 45%-ы 10 жасқа толмаған.
Табиғи жыртқыштар — шөл экожүйелерінің маңызды бөлігі, ал тасбақалар көптеген жануарларға қорек болады. Мәселе жыртқыштардан болатын табиғи өлім-жітімге мекендеу орындарын жырту, өсімдік жамылғысын жою, тасбақаларды аулау және адамның басқа да әсерлері қосылған кезде туындайды. Мұндай жағдайда популяциялардың шығынды толықтыруы әлдеқайда қиындайды.
30. Неліктен тасбақалар сирек жыртқыш құстар мен басқа да қорғалатын жануарлар үшін маңызды?
Ортаазиялық тасбақаларды сақтай отырып, біз басқа жануарларды, соның ішінде сирек жыртқыш құстарды да сақтауға көмектесеміз. Олардың кейбірі үшін тасбақалар көктемде, құстар жұмыртқадан балапан шығарып, оларды қоректендіретін кезеңде маңызды қорек көзі болып табылады.
Ортаазиялық тасбақа омыртқалы жануарлардың 35 түрінің рационына кіреді, олардың ішінде құстардың 19 түрі, сүтқоректілердің 13 түрі және бауырымен жорғалаушылардың 3 түрі бар. Алайда оның әртүрлі жыртқыштар үшін маңызы бірдей емес. Д. А. Бондаренконың (2013) зерттеу нәтижелері бойынша, тасбақа төрт түр үшін аса маңызды көктемгі қорек болып табылады: бүркіт, жұртшы, сұр варан және балжегіш.
Бүркіт (Aquila chrysaetos)
Бүркіт — Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген ірі жыртқыш құс. Орталық Азияның шөлдері мен аласа тауларында ортаазиялық тасбақалар оның көктемгі олжасының едәуір бөлігін құрауы мүмкін.
Қазақстанның Арал-Каспий өңірінде жүргізілген зерттеулер кейбір аудандарда тасбақалар бүркіт ұяларынан анықталған олжа қалдықтарының 41%-ына дейін құрағанын көрсетті (Карякин және басқалар, 2011).
Өзбекстанның Орталық Қызылқұмында балапандары шыққаннан кейінгі 20 күн ішінде бір жұп бүркіттің ұясына 70 тасбақа, екі кекілік және екі құм қоянын әкелгені байқалған. Бұл күніне орта есеппен 3,5 тасбақадан келеді.
Бүркіт тіпті ірі ересек тасбақаларды да аулай алады. Ол жануарды аспанға көтеріп, қатты жерге тастап, сауытын сындырады.
Бұл бақылаулар кейбір жерлерде тасбақалардың көктемгі белсенділігі бүркіттерге дәл балапандарын қоректендіру кезеңінде қолжетімді олжа беретінін көрсетеді.
Жұртшы (Neophron percnopterus)
Жұртшы — Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген және халықаралық деңгейде Endangered (EN) — «Жойылып кету қаупі төніп тұрған» мәртебесіне ие сирек жыртқыш құс.
Жұртшы ең алдымен өлексемен қоректенетін құс ретінде белгілі болғанымен, Орталық Азияда ол ортаазиялық тасбақаларды, әсіресе жас дарақтарды да жейді.
Өзбекстанның Қызылқұмында зерттеушілер бір жұртшы ұясының жанынан 34 жас тасбақаның сауытын тапқан: 22-сі бір жастағы, сегізі екі жастағы және төртеуі үш-төрт жастағы тасбақалар болған. Басқа ұяның жанынан бір-екі жастағы 40 тасбақаның сауыты табылған.
Басқа зерттеуде жұртшының тоғыз құсық түйірінің үшеуінен (33,3%) тасбақа қалдықтары анықталған. Бұл бақылаулар кейбір аудандарда тасбақалар көбею кезеңінде құстардың қорегінің елеулі бөлігін құрауы мүмкін екенін растайды.
Сұр варан (Varanus griseus)
Сұр варан — Қазақстандағы ең ірі кесіртке, ол да елдің Қызыл кітабына енгізілген.
Орталық Азия шөлдерінде ол жас тасбақаларды белсенді аулайды және жұмыртқа ұяларын бұзады. Өзбекстан мен Түрікменстаннан алынған 80 сұр варанның асқазанын зерттегенде, олардың 46%-ынан тасбақа қалдықтары табылған.
Бондаренконың (2013) бағалауы бойынша, сұр варан мен бүркіт — ортаазиялық тасбақамен қоректік байланысы ең тығыз екі жыртқыш. Олар тасбақалардың санына елеулі әсер етеді, бірақ сонымен бірге өздері де оларды маңызды қорек көзі ретінде пайдаланады.
Басқа қорғалатын жануарлар
Тасбақалармен сондай-ақ қарақұс (Aquila heliaca), дала қыраны (Aquila nipalensis), ителгі (Falco cherrug), сақалтай (Gypaetus barbatus) және басқа да кейбір сирек құстар қоректенеді. Бірақ олардың көпшілігі үшін тасбақа негізгі қорек емес, қосымша немесе кездейсоқ олжа болып табылады.
Сүтқоректілердің ішінде балжегіш (Mellivora capensis) ерекше назар аударуға тұрарлық. Өзінің мекендеу орындарында ол әртүрлі жастағы тасбақаларды аулай алады. Алайда балжегіш Орталық Азияда шектеулі таралған, сондықтан оның тасбақаларға бүкіл таралу аймағы көлеміндегі әсері шамалы.
Тасбақалардың саны азайғанда не болады?
Саны көп түрдің жойылуы тек оның өз популяциясына ғана әсер етпейді. Бұл басқа жануарлардың қорек қорын өзгертеді.
Көктемде тасбақаларды тұрақты аулайтын жыртқыштар үшін олардың санының азаюы қолжетімді қорек көздерінің бірінен айырылуды білдіреді. Бұл әсіресе көбею кезеңінде, ересек құстар балапандарын қорекпен қамтамасыз етуге тиіс болғанда маңызды болуы мүмкін. Бұған Қаратауда көпжылдық далалық бақылаулар жүргізіп жүрген мамандардың хабарламалары да назар аударады.
Ғалымдар анықтаған қоректік байланыстар ортаазиялық тасбақаны қорғаудың бүкіл шөл экожүйесі үшін неліктен маңызды екенін көрсетеді. Оның популяциялары мен табиғи мекендеу орындарын қорғай отырып, біз сирек және жойылып кету қаупі төнген түрлерді қоса алғанда, көптеген жануарлардың қорек қорын сақтаймыз.
31. Ортаазиялық тасбақалар адамдарға соғыс жылдарында аман қалуға көмектескені рас па?
Иә. Ұлы Отан соғысы кезінде ортаазиялық тасбақалар адамдарға аштықтан аман қалуға шынымен көмектескен. Оларды жекелеген отбасылар да, асханалар да азық ретінде пайдаланған, ал кейбір аудандарда тасбақаларды ұйымдасқан түрде аулап, дайындау жұмыстары жүргізілген.
2020 жылғы 9 мамырда РИА Новости агенттігіне берген сұхбатында 1930 жылы туған Маргарита Шестакова соғыс жылдарында Шымкентте оқыған кезін еске алған. Оның айтуынша, оқушылар дала тасбақаларын жинап, асханаға өткізген, ал онда олардан картоп қосылған сорпа дайындаған. Үнемі аштық жағдайында бұл азық көздерінің бірі болған. Ол сондай-ақ тасбақалардың сауыттарынан күлсалғыштар жасап, кейін оларды сатқанын айтқан.
2015 жылы OTYRAR басылымында жарияланған басқа бір естелікте Шымкенттегі зауыт жұмысшысы Валентина Ивановна соғыс кезінде жұмысшыларды тасбақа сорпасымен тамақтандырғанын айтқан. Ол өз үлесінің бір бөлігін үйіне, анасы мен сіңлісіне алып келіп, отбасының аштық жылдарынан аман өтуіне көмектескен.
Ашхабадқа эвакуацияланған ғалымның отбасы туралы естеліктер де сақталған. Әкесі тасбақалардың көбеюін зерттеген, ал зерттеулерден кейін қалған жануарлардың бөліктері тамақ дайындауға пайдаланылған. Оның қызы анасының тасбақа етінен сорпа пісіргенін және бұл отбасының эвакуацияның ең ауыр айларында аман қалуына көмектескенін еске алған.
Тасбақаларды пайдалану жекелеген жағдайлармен ғана шектелмеген. Д. А. Бондаренконың Өзбекстандағы ортаазиялық тасбақа кәсіпшілігінің тарихына арналған ғылыми мақаласында (2022) 1942 жылы басталған жүйелі дайындау жұмыстары туралы мәліметтер келтірілген. Тасбақалар ет консервілерін өндіру үшін, соның ішінде Мойнақтағы кәсіпорында пайдаланылған.
Осылайша, ортаазиялық тасбақалар Орталық Азия табиғатының бір бөлігі ғана емес, ауыр соғыс жылдарында адамдардың тірі қалуына көмектескен азық көзі де болған.
Бүгінде бұл жануарлардың өздері біздің көмегімізге мұқтаж. Ортаазиялық тасбақаны және оның табиғи мекендеу орындарын сақтай отырып, біз өңіріміздің табиғатында ғана емес, тарихында да ерекше орын алатын түрді қорғаймыз.
32. Тасбақалардың Айды алғаш айналып ұшқаны рас па?
Иә! 1968 жылғы қыркүйекте екі ортаазиялық тасбақа (Testudo horsfieldii) Айды айналып ұшып, Жерге аман-есен оралған алғашқы омыртқалы жануарлар болды. Бұл америкалық астронавтардың «Аполлон-8» ғарыш кемесімен ұшуынан үш ай бұрын болған.
1968 жылғы 15 қыркүйекте Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан кеңестік «Зонд-5» ғарыш аппараты ұшырылды. Оның міндеті адамның Айды айналып ұшу және Жерге қауіпсіз оралу мүмкіндігін сынау болды.
Аппарат бортында шамамен 6–7 жастағы екі ортаазиялық тасбақа болған. Әрқайсысының массасы шамамен 340–400 грамм еді. Олармен бірге басқа да биологиялық нысандар: дрозофилалар, ұн қоңыздары, өсімдіктер, тұқымдар, балдырлар және микроорганизмдер жіберілген.
Неліктен ұшу үшін тасбақалар таңдалды?
Ортаазиялық тасбақалар ұзақ уақыт тамақсыз және сусыз жүре алады, зат алмасу деңгейі салыстырмалы түрде төмен және дене мөлшері шағын болады. Бұл оларды ұзақ мерзімді ғарыш тәжірибесіне қолайлы нысандарға айналдырды. Ғалымдарды тірі ағзаның Жердің қорғаныш магнит өрісінен тыс ұшуды, ғарыштық сәулеленудің әсерін, салмақсыздықты және атмосфера арқылы қайта оралуды қалай көтеретіні қызықтырды.
Тасбақаларға 22 және 37 нөмірлері берілді. Зерттеушілер тәжірибеден кейін жануарлардың жағдайын салыстыра алуы үшін тағы алты тасбақа бақылау тобы ретінде Жерде қалдырылды.
Ұшу қалай өтті?
18 қыркүйекте «Зонд-5» Айды айналып ұшып, оның арғы бетінен шамамен 1950 километр биіктікте өтті. Аппарат Айға қонған жоқ және оның айналасындағы орбитаға шыққан жоқ, тек Жерге қайту траекториясымен Айды айналып ұшты.
21 қыркүйекте, шамамен жеті тәулікке созылған ұшудан кейін, «Зонд-5» Жер атмосферасына кірді. Бағдарлау жүйесіндегі ақауға байланысты аппарат КСРО аумағына жоспарланған қонудың орнына баллистикалық төмендеу жасап, Үнді мұхитына қонды. Қайту кезінде биологиялық нысандар шамамен 20 g-ге жеткен шамадан тыс жүктемелерге ұшырады.
Түсу аппараты табылып, кеңестік кеменің бортына көтерілді. Екі тасбақа да сапардан аман шықты.
Зерттеулер нені көрсетті?
Қайтып келгеннен кейін ғалымдар тасбақалардың дене массасының шамамен 10%-ын жоғалтқанын, бірақ белсенділігі мен тәбетінің жақсы сақталғанын анықтады.
Бұл ретте тәжірибе жағдайларын ескеру маңызды: жануарларды алдын ала қоректендіруді тоқтатқан, ал Жердегі бақылау тобындағы тасбақалар ұқсас жағдайларда ұсталған. Кейінгі зерттеулер ағзада анықталған негізгі өзгерістердің тікелей Айға ұшумен емес, ұзақ уақыт ашығумен байланысты болғанын көрсетті.
Өкінішке қарай, қайтып келгеннен кейін тасбақалардың ішкі мүшелерінің жағдайын зерттеу үшін олардың денесі сойылып, анатомиялық зерттеу жүргізілді. Сондықтан олар ғарыш сапарынан аман оралғанымен, тәжірибе аяқталғаннан кейін тірі қалмады.
Бұл ұшу неліктен тарихқа енді?
«Зонд-5» Айды сәтті айналып ұшып, Жерге оралған алғашқы ғарыш аппараты болды. Ортаазиялық тасбақалар мұндай сапар жасаған алғашқы омыртқалы жануарларға айналды. Олардың ұшуы зерттеушілерге болашақта адамдар қатысатын Ай экспедицияларының биологиялық қауіптерін бағалауға көмектесті.
Ал сол 1968 жылдың желтоқсанында америкалық «Аполлон-8» ғарыш кемесі алғашқы адамдарды Айға жеткізді.
Осылайша, Қазақстанның және Орталық Азияның басқа елдерінің шөлдері мен шөлейттерінде тіршілік ететін ортаазиялық тасбақалар ғарышты игеру тарихына мәңгі енді. Бірақ олардан мұны қалайсыңдар ма деп сұрағанда, олар Қазақстанның шөлдерінде тыныш өмір сүре беруді таңдар еді.
8-бөлім. Таралуы және саны
33. Ортаазиялық тасбақалар Қазақстанның қай жерлерінде мекендейді?
Қазақстандағы ортаазиялық тасбақаның (Testudo horsfieldii) табиғи таралу аймағы елдің оңтүстігі мен оңтүстік-батысындағы қуаң өңірлерді қамтиды. Тасбақалар Маңғыстау, Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Алматы және Жетісу облыстарының жекелеген аумақтарында кездеседі.
Олар шөл және шөлейт ландшафттарының әртүрлі түрлерін мекендейді: сазды және лесс жазықтарын, бекіген құмдарды, тау етегіндегі жазықтарды, жайпақ беткейлерді және уақытша су ағындарының аңғарларын — сайларды.
Тасбақалар үшін көктемгі шөптесін өсімдіктері бар, ін қазуға қолайлы топырақты және табиғи паналары бар учаскелер ерекше маңызды. Сондықтан бір ауданның өзінде олардың таралуы өте әркелкі болуы мүмкін: кейбір учаскелерде гектарына ондаған дарақ кездессе, көршілес жерлерде бірен-саран тасбақа ғана болады.
Ортаазиялық тасбақаның таралуы табиғи жағдайлармен шектеледі. Ол жазы ыстық, қысы суық қуаң ландшафттарда тіршілік етуге бейімделген, бірақ Қазақстанның бүкіл аумағында кездеспейді. Оның таралу аймағының солтүстік және батыс шекаралары шөл зонасының жекелеген аудандары арқылы өтеді.
Қазіргі таралуының маңызды ерекшелігі — оның біркелкі еместігі. Кейбір аумақтарда саны көп популяциялар сақталған, ал тарихи деректер бойынша тасбақалар мекендеген басқа жерлерде олар сирек кездесетін болған немесе мүлде кездеспей кеткен.
Сондықтан түрді сақтау үшін тасбақалардың тығыздығы жоғары учаскелерді ғана емес, таралу аймағының шеткі бөліктеріндегі шағын, оқшауланған популяцияларды да қорғау қажет.
34. Қазақстанда қанша ортаазиялық тасбақа қалды?
Қазақстандағы ортаазиялық тасбақалардың нақты саны белгісіз. Қазіргі уақытта бүкіл ел бойынша бұл жануарлардың санына жасалған бағалау жоқ. Ғалымдар жекелеген аумақтарды зерттегенімен, тарихи таралу аймағының едәуір бөлігі ұзақ уақыттан бері зерттелмеген.
Бұрын ортаазиялық тасбақа Оңтүстік Қазақстан шөлдерінде көп кездесетін жануарлардың бірі болған. Алайда көптеген жылдар бойы жаппай аулау және табиғи мекендеу орындарын жою оның популяцияларына елеулі әсер етті. Тек 1967–2001 жылдар аралығында Қазақстан табиғатынан ресми түрде кемінде 1,86 миллион тасбақа ауланған.
Тасбақалар санының қаншалықты өзгергенін ғылыми санақтардың нәтижелері көрсетеді. 1975–1978 жылдары зоолог Р. А. Кубыкин Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тасбақа популяцияларын зерттеген. Зерттелген учаскелердегі орташа тығыздық гектарына 11,7 дарақ болған.
2025 жылдың көктемінде зоолог мамандар мен Tasbaqa қорының өкілдері сол аудандарда — Итжон үстірті мен Малайсары тау етегінде санақ жүргізді. Орташа тығыздық гектарына 3,0 ± 0,5 дарақты құрады, яғни 1970-жылдардағы зерттеу нәтижелерімен салыстырғанда төрт есеге жуық төмен болды.
Сонымен бірге Қазақстанның әртүрлі бөліктеріндегі жағдай бірдей емес. Кейбір аумақтарда тасбақалар әлі де көп кездеседі, ал басқа жерлерде сирек ұшырасады. Жекелеген учаскелердегі жоғары тығыздық түрдің бүкіл таралу аймағында жағдайы жақсы екенін білдірмейді.
Бұрын тасбақалар кездескен, бірақ қазіргі саны туралы мәліметтер жоқ аумақтарды зерттеу әсіресе маңызды. Популяциялардың азаюы таралу аймағының шеткі бөліктерінен басталып, ұзақ уақыт байқалмай қалуы мүмкін.
2025 жылғы санақтардың толығырақ нәтижелері, соның ішінде тарихи деректермен салыстыру, мамандар мен Tasbaqa қорының өкілдері дайындаған ғылыми мақала жарияланғаннан кейін ұсынылады.
35. Неліктен кейбір жерлерде тасбақалар көп, ал басқа жерлерде олар дерлік жойылып кеткен?
Ортаазиялық тасбақалар табиғи жағдайлардың өзінде біркелкі таралмайды. Олардың саны жер бедеріне, топыраққа, өсімдіктерге, қорек пен паналардың болуына байланысты. Бірақ егер белгілі бір жерде бұрын тасбақалар көп болып, кейін дерлік жойылып кетсе, оның себептері көбіне адам әрекетімен байланысты.
Ең алдымен табиғи жағдайлар маңызды. Тасбақаларға көктемде шөптесін өсімдіктері жеткілікті, топырағы ін қазуға қолайлы, ал жер бедері ыстық пен жыртқыштардан жасырынуға мүмкіндік беретін учаскелер қажет.
Мысалы, Оңтүстік Өзбекстандағы зерттеулерде тау етегіндегі жазықтың ашық учаскелерінде тасбақалардың орташа тығыздығы гектарына 1,7 ± 0,9 дарақ болса, қолайлы өсімдіктері бар сай беткейлерінде 14,5 ± 3,3 дарақ болған. Үлкен құмтышқандардың колониялары көп кейбір беткейлерде тіпті гектарына 34–61 тасбақа тіркелген. Ғалымдар жануарлардың мұндай шоғырлануын көктемгі қоректің молдығымен және дайын паналардың — құмтышқан індерінің болуымен байланыстырған.
Бірақ барлық айырмашылықтарды тек табиғи жағдайлармен түсіндіруге болмайды.
Жаппай аулау популяцияның санын ұзақ уақытқа азайтуы мүмкін. Тасбақалар баяу өседі, жыныстық жетілуге кеш жетеді, ал жұмыртқалары мен жас дарақтары жиі жыртқыштардың жеміне айналады. Сондықтан көптеген ересек тасбақалар ауланғаннан кейін популяцияның қалпына келуіне ондаған жыл қажет болуы мүмкін.
Бондаренко мен Дүйсебаеваның 2024 жылы жарияланған зерттеуінде Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы 1950–1980-жылдары кәсіпшілік мақсатта тасбақа ауланған аудандарда олардың тығыздығы әлі де төмен — гектарына 3,5 ± 0,9 дарақ болып қалғаны көрсетілген. Кәсіпшілік аулау тоқтатылғаннан кейін көп жыл өтсе де, популяциялар бұрынғы санына қайта жетпеген.
Одан да күрделі қауіп — мекендеу орындарының өзін жою. Табиғи жерлерді жырту кезінде тасбақалар ауыл шаруашылығы техникасының астында қырылады, індері бұзылады, табиғи өсімдіктер жойылады. Аумақ егістікке айналған жағдайда жануарлардың көбіне қайтып оралатын жері қалмайды.
Бондаренко мен Перегонцевтің зерттеулері 1950–1980-жылдары Өзбекстан шөлдерін ауыл шаруашылығы мақсатында игеру ортаазиялық тасбақаның таралу аумағын едәуір қысқартқанын көрсетті. Игерілген аудандарда жекелеген шағын популяциялар сақталып, ал саны көп топтар негізінен табиғи ландшафттары сақталған учаскелерде кездескен.
Осылайша, бір жерде тасбақалардың көп болуы қолайлы табиғи жағдайлармен түсіндірілсе, басқа жерде олардың болмауы аумақтың табиғи ерекшеліктерімен де, аулау немесе мекендеу орындарын жою салдарымен де байланысты болуы мүмкін.
Сондықтан түрдің жағдайын бағалау үшін тасбақалар қазір көп кездесетін жерлерде ғана санақ жүргізу жеткіліксіз. Бұрын олар мекендеген жерлерді де зерттеп, санының азаю себептерін анықтау маңызды.
36. Ортаазиялық тасбақаға қандай қауіптер төніп тұр?
Ортаазиялық тасбақа мыңдаған жылдар бойы табиғаттың қатал жағдайларына бейімделіп келген шөлдер мен шөлейттерде тіршілік етеді. Бірақ бүгінде оған төнетін басты қауіп — адамның іс-әрекеті.
Табиғи мекендеу орындарының жойылуы. Ең күрделі қауіптердің бірі — тың жерлерді, жайылымдарды және ұзақ уақыт өңделмеген жерлерді ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру үшін жырту. Тасбақалар жұмыс істеп жатқан техникадан тез қашып құтыла алмайды. Олардың көбі техника дөңгелектері мен ауыл шаруашылығы механизмдерінің астында қырылады, ал басқалары бұзылған індерінің астында көміліп қалады. Жер жырту кезінде табиғи өсімдіктер жойылады, топырақтың құрылымы өзгереді, қоректену, көбею және қыстау орындары жоғалады. Жануарлардың бір бөлігін құтқару мүмкін болған күннің өзінде олардың бұрынғы мекендеу орны біржола жойылуы мүмкін.
Мекендеу орындарының бөлшектенуі. Жолдар, каналдар, ауыл шаруашылығы алқаптары, өнеркәсіп нысандары және басқа да инфрақұрылым бұрын біртұтас болған кең табиғи аумақтарды шағын, оқшауланған учаскелерге бөледі. Тасбақалардың олардың арасында қозғалуына, көбею үшін жұп табуына және жаңа аумақтарды игеруіне қиындық туады. Шағын, оқшауланған популяциялар әсіресе осал болады.
Заңсыз аулау және сауда. Ондаған жылдар бойы ортаазиялық тасбақалар сату және тұтқында ұстау үшін жаппай ауланды. Тек 1967–2001 жылдар аралығында Қазақстан табиғатынан ресми түрде 1,86 миллионнан астам тасбақа алынған. Зерттеулер кейбір аудандарда олардың саны кәсіпшілік аулау тоқтатылғаннан кейін көп жыл өтсе де қалпына келмегенін көрсетті. Қолданыстағы тыйымға қарамастан, тасбақаларды хабарландырулар, әлеуметтік желілер және базарлар арқылы заңсыз аулау мен сату жалғасуда.
Ашық траншеялар және басқа да жасанды тұзақтар. Табиғи мекендеу орындарында құрылыс және коммуникация желілерін тарту кезінде қабырғалары тік ашық траншеялар қалады. Сонымен қатар жер пайдаланушылар малдың егістікке кіріп, дақылдарды таптауынан қорғау үшін тереңдігі 2 метр және одан да көп осындай траншеялар қазады. Тасбақалар, кесірткелер, жыландар және ұсақ сүтқоректілер оларға құлап, өздігінен шыға алмайды. Аптап күн астында жануарлар қатты қызып кетуден және сусызданудан қырылады. 2024–2026 жылдары Tasbaqa қоры серіктестерімен бірлесіп 300 километрден астам қауіпті траншеяның жабылуына қол жеткізді, алайда мәселе әлі де сақталып отыр.
Жолдарда қырылу. Көктемде, белсенділік кезеңінде тасбақалар автомобиль жолдарын жиі кесіп өтеді. Баяу қозғалатын жануарлар көлікпен соқтығысудан қашып үлгермейді. Әсіресе тасбақалар көп мекендейтін жерлер арқылы өтетін жолдар қауіпті.
Малдың шамадан тыс жайылуы және өсімдік жамылғысының тозуы. Қарқынды мал жаю өсімдік жамылғысының сиреуіне, топырақтың тығыздалуына және қоректену жағдайларының нашарлауына әкелуі мүмкін. Өсімдіктер қатты сиреген кезде жас тасбақалар табиғи жыртқыштарға оңай байқалып, олардың олжасына айналуы мүмкін.
Климаттың өзгеруі. Температураның жоғарылауы, ұзаққа созылатын құрғақшылық және жауын-шашын режимінің өзгеруі қоректік өсімдіктердің пайда болу мерзіміне, тасбақалардың белсенділік кезеңінің ұзақтығына және олардың көбею жағдайларына әсер етуі мүмкін. Алайда климаттың өзгеруінің ортаазиялық тасбақа популяцияларына тигізетін салдары әлі де арнайы зерттеулерді қажет етеді.
Бірнеше қауіптің бір мезгілде әсер етуі әсіресе қауіпті. Мысалы, табиғи аумақтың едәуір бөлігі жыртылғаннан кейін тірі қалған тасбақалар егістіктер мен жолдар қоршаған шағын учаскелерде қалып қояды. Жануарлар аман қалған күннің өзінде популяцияның одан әрі тіршілік ету жағдайлары айтарлықтай нашарлап, оның осы бөлігінің саны азаюына және жойылып кетуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайдың мысалын біз 2025 жылы Жетісу облысындағы Жоламан ауылының маңында санақ жүргізу кезінде анықтадық.
Сондықтан тек жекелеген тасбақаларды құтқару жеткіліксіз. Олардың табиғи мекендеу орындарын сақтау қажет. Қолайлы табиғи аумақтар болмаса, бір күні тіпті мыңдаған құтқарылған жануарларды да қайта жіберетін жер қалмайды.
37. Табиғи жерлерді жырту тасбақалар үшін неліктен қауіпті?
Табиғи жерлерді жырту — ортаазиялық тасбақаға төнетін ең күрделі қауіптердің бірі. Құстар мен ірі сүтқоректілерден айырмашылығы, тасбақалар ауыл шаруашылығы техникасы жұмыс істей бастаған аумақтан тез кетіп үлгере алмайды. Оның үстіне, олар жылдың едәуір бөлігін жер астында өткізеді, сондықтан арнайы зерттеу жүргізбей, жұмыс басталғанға дейін оларды анықтау іс жүзінде мүмкін емес.
Жер жырту кезінде тасбақалар тек жер бетінде ғана емес, жер астында да қырылады. Соқалар мен басқа да ауыр техника індерді бұзады, жануарларды жарақаттайды және оларды топырақ астында көміп тастауы мүмкін. Әсіресе тасбақалар жер астында болып, учаскеден өздігінен кете алмайтын жазғы және қысқы ұйқы кезеңдерінде жүргізілетін жұмыстар қауіпті. Көктемде, жануарлар белсенді болған кезде де, олар техника дөңгелектері мен жұмыс механизмдерінің астында қырылады.
Бірақ жануарлардың қырылуы — мәселенің бір бөлігі ғана. Жер жырту кезінде олардың тіршілік ету ортасының өзі жойылады: табиғи өсімдіктер, қоректік өсімдіктер, паналау, көбею және қыстау орындары жоғалады. Табиғи аумақ көбіне жасанды суарылатын, жағдайлары мүлде басқа ауыл шаруашылығы алқабына айналады. Тіпті тірі қалған тасбақалардың да қайтып оралатын жері қалмауы мүмкін.
Табиғи мекендеу орындарының үлкен аумақтарын жырту әсіресе қауіпті. Бұл өңделетін аумақтағы жануарларды тікелей қырып қана қоймай, сақталып қалған популяцияларды бір-бірінен бөліп, тасбақалардың учаскелер арасында қозғалуын қиындатады.
Жер жырту басталғанға дейін тасбақаларды құтқаруға бола ма?
Иә, егер ауыл шаруашылығы кәсіпорны жоспарланған жұмыстар туралы алдын ала хабарлап, мамандармен ынтымақтасса, болады. Мұндай жағдайда аумақты зерттеуді, жануарларды аулауды және оларды қолайлы табиғи мекендеу орындарына көшіруді ұйымдастыруға болады. Алайда мұқият зерттеу жүргізілгеннің өзінде барлық тасбақаны, әсіресе жер астында терең жатқан дарақтарды табуға кепілдік беру мүмкін емес.
2026 жылдың көктемінде Tasbaqa қорының ауыл шаруашылығы кәсіпорындарымен және мемлекеттік табиғат қорғау органдарымен ынтымақтастығының арқасында ауыл шаруашылығы мақсатында игеруге арналған аумақтардан 9 000-нан астам ортаазиялық тасбақа мен басқа 200 жануарды құтқару мүмкін болды.
Бұл орасан зор жұмыс болды, бірақ ол мәселенің ауқымын да көрсетті: бір учаскеде адамдар жер жырту басталғанға дейін байқамайтын жүздеген, тіпті мыңдаған жануар мекендеуі мүмкін.
Жұмыс басталғанға дейін тасбақаларды құтқару — мәжбүрлі шара, мәселенің шешімі емес. Жануарларды көшіру белгілі бір қауіптермен байланысты, ал оларды табиғатқа жіберуге қолайлы аумақтар барған сайын азайып келеді. Сонымен қатар жер жырту кезінде тасбақалар ғана емес, көптеген басқа жануарлар мен өсімдіктер тіршілік ететін тұтас табиғи экожүйе жойылады.
Сондықтан ең бастысы — жерді жырту туралы шешім қабылданғанға дейін оның табиғатты қорғау тұрғысындағы құндылығын бағалау, ең маңызды мекендеу орындарын сақтау және жануарлардың қырылуын болдырмау шараларын алдын ала жоспарлау. Аумақты өзгертуден бас тарту енді мүмкін болмаған жерлерде құтқару операциялары қажет, бірақ олар табиғатты қорғаудың орнын баспауы тиіс.
Ғылыми әдебиеттер мен дереккөздер
«Тасбақалардың таңғажайып әлемі» бөліміне арналған жалпы тізім.
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2006). Ортаазиялық тасбақаның Оңтүстік Өзбекстанның табиғи және антропогендік ландшафттарында таралуы // Мәскеу табиғат зерттеушілері қоғамының хабаршысы. Биология бөлімі. 111-том, № 2. 10–17-бб.
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2012). Ортаазиялық тасбақаның (Agrionemys horsfieldii) қоректенуін зерттеу нәтижелері // Зоология журналы. 91-том, № 11. 1397–1410-бб.
Бондаренко Д. А., Эргашев У. Х., Нажмудинов Т. А. (2014). Оңтүстік Тәжікстандағы далалық бақылаулар // Мәскеу табиғат зерттеушілері қоғамының хабаршысы. Биология бөлімі. 119-том, 4-шығарылым. 19–29-бб.
Бондаренко Д. А., Перегонцев Е. А. (2017). Ортаазиялық тасбақаның Өзбекстанда таралуы // Қазіргі герпетология. 17-том, № 3–4. 124–146-бб. DOI: 10.18500/1814-6090-2017-17-3-4-124-146.
Бондаренко Д. А. (2021). Ортаазиялық тасбақаның таралуын, систематикасын және экологиясын зерттеу нәтижелері // Қазақстан Республикасы Зоология институтының еңбектері. 1-том, № 1. 37–70-бб. DOI: 10.54944/br164ci25.
Бондаренко Д. А. (2022). Өзбекстандағы ортаазиялық тасбақаны Agrionemys horsfieldii (Testudinidae, Reptilia) кәсіпшілік мақсатта аулау тарихы және оның популяциялар санына әсері // Қазіргі герпетология. 22-том, № 3–4. 95–104-бб. DOI: 10.18500/1814-6090-2022-22-3-4-95-104.
Бондаренко Д. А., Дүйсебаева Т. Н. (2024). Шөл ландшафттарының бауырымен жорғалаушылар қауымдастықтары және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан герпетофаунасын талдау // Қазіргі герпетология. 24-том, № 3–4. 127–144-бб. DOI: 10.18500/1814-6090-2024-24-3-4-127-144.
Брушко З. К. (2005). Ортаазиялық тасбақаның минералдық заттармен қоректенуінің ерекше тәсілі // Selevinia. 176–177-бб.
Кубыкин Р. А. (1988). Алматы және Талдықорған облыстарының кейбір аудандарындағы ортаазиялық тасбақаның популяциялық тығыздығы // Экология. № 1. 80–83-бб.
Лачининский А. В. және басқалар (2023). Марокко шегірткесі Dociostaurus maroccanus (Thunberg, 1815): морфологиясы, таралуы, экологиясы, популяцияларын басқару. Рим: ФАО. 10.2-бөлім.
Мамбетжумаев А. М. (1972). Әмударияның төменгі ағысы мен оған іргелес Қызылқұмдағы дала тасбақасының (Testudo horsfieldi Gray) қоректенуі туралы // Биология ғылымдары. № 5. 23–28-бб.
Шетел тілдеріндегі жарияланымдар библиографиялық дәлдік үшін түпнұсқа тілінде берілген.
Bonnet X., Lagarde F., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldii): influence of the environment and sexual selection on body shape and mobility. Biological Journal of the Linnean Society, 72(3): 357–372. https://doi.org/10.1006/bijl.2000.0504
Bykova E. V., Sorochinsky V. G., Golenkevich A. V., Peregontsev E. A., Sorochinskaya I. N., Sorochinsky G. Ya. (2007). Ranching as a method of conservation of the wild population of Horsfield’s tortoise, Agrionemys horsfieldii. Russian Journal of Herpetology, 14(3): 232–236. https://doi.org/10.30906/1026-2296-2007-14-3-232-236
Fritz U., Auer M., Chirikova M. A., Duysebayeva T. N., Eremchenko V. K., Kami H. G., Kashkarov R. D., Masroor R., Moodley Y., Pindrani A., Široký P., Hundsdörfer A. K. (2009). Mitochondrial diversity of the widespread Central Asian steppe tortoise (Testudo horsfieldii Gray, 1844): implications for taxonomy and relocation of confiscated tortoises. Amphibia-Reptilia, 30(2): 245–257. https://doi.org/10.1163/156853809788201135
Henen B. T., Nagy K. A., Bonnet X., Lagarde F. (2002). Clutch size and fecundity of wild Horsfield’s tortoises (Testudo horsfieldi): time and body size effects. Chelonii, 3: 135–143.
Johnston E. E., Rand M. S., Zweifel S. G. (2006). Detection of multiple paternity and sperm storage in a captive colony of the central Asian tortoise, Testudo horsfieldii. Canadian Journal of Zoology, 84(4): 520–526. https://doi.org/10.1139/z06-023
Lagarde F., Bonnet X., Henen B. T., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2001). Sexual size dimorphism in steppe tortoises (Testudo horsfieldi): growth, maturity, and individual variation. Canadian Journal of Zoology, 79(8): 1433–1441. https://doi.org/10.1139/cjz-79-8-1433.
Lagarde F., Bonnet X., Nagy K. A., Henen B., Corbin J., Naulleau G. (2002). A short spring before a long jump: the ecological challenge to the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 80(3): 493–502. https://doi.org/10.1139/z02-032
Lagarde F., Bonnet X., Henen B., Legrand A., Corbin J., Nagy K. A., Naulleau G. (2003). Sex divergence in space utilisation in the steppe tortoise (Testudo horsfieldi). Canadian Journal of Zoology, 81(3): 380–387. https://doi.org/10.1139/z03-023
Мәскеу университеті соғыс жылдарында (1941–1943 жылдардағы эвакуация): естеліктер жинағы.
Тасбақа сорпасы: соғыс ардагері тылдағы өмір туралы әңгімеледі // РИА Новости. 2020 жылғы 9 мамыр.
Үш тағдыр — бір соғыс. Ұлы Жеңістің 70 жылдығына арналады… // OTYRAR. 2015.
